+ Pokaż spis treści

Polska w czasach Bolesława Krzywoustego

Kalendarium



1079- 1102        rządy Władysława Hermana
1102-9        Pierwszy etap walk Bolesława o Pomorze
1107-38       samodzielne rządy Bolesława Krzywoustego
1109              wojna polsko-niemiecka
1112              śmierć Zbigniewa
1113-19        opanowanie Pomorza Gdańskiego
1121-4        podbój Pomorza Zachodniego
1124, 1128        wyprawy misyjne Ottona, biskupa Bambergu
1138              testament; śmierć Bolesława Krzywoustego

  

1. Po wypędzeniu Bolesława Śmiałego władzę w państwie przejął młodszy brat króla Władysław Herman, który zrezygnował z walki o koronę, podporządkował się cesarzowi, a rzeczywiste rządy oddał w ręce wojewody Sieciecha. Książę Władysław wycofał się do Płocka, który wyrósł na ważny ośrodek kultury i sztuki. Za jego panowania doszło do pierwszego podziału kraju pomiędzy młodych książąt. Starszy Zbigniew (syn z nieprawego łoża) otrzymał Wielkopolskę i Kujawy, młodszy (z małżeństwa z Judytą Marią siostrą cesarza Henryka IV) Śląsk i Małopolskę, Władysław Herman zatrzymał sobie władzę zwierzchnią i Mazowsze. Rozwiązanie to nie uchroniło Polski od walki o władzę po śmierci Hermana. Zbigniew uciekł się do pomocy cesarza Henryka V, dając mu w ten sposób możliwość ingerencji w wewnętrzne sprawy Polski.

 

Cesarz pragnąc usprawiedliwić swój najazd, próbował nakłonić Bolesława do pokoju i przyjęcia wypędzonego brata, przesyłając do niego list tej treści:

 

"Niegodnym jest cesarza i przeciwnym prawom wszystkich wkraczać zbrojnie do kraju wroga, a zwłaszcza swego wasala, zanim się nie porozumie w sprawie pokoju, jeśli chce być posłusznym, lub co do wojny, jeśli stawić chce opór, aby mógł się ubezpieczyć. Dlatego winieneś albo przyjąć z powrotem brata swego, oddając mu połowę królestwa, a mnie płacić rocznie 300 grzywien trybutu, lub tylu rycerzy dostarczyć na wyprawę, albo ze mną, jeśli czujesz się na siłach podzielić miecze królestwo polskie".

 

Bolesław odpowiedział natychmiast:

 

"Do przyjęcia zaś buntownika lub do podzielenia się z nim niepodzielnym królestwem nie zmusi mnie przemoc żadnej (obcej) władzy, a chyba tylko jednomyślna rada moich (doradców) i swobodna decyzja mojej własnej woli" (...) Zatem bacz, komu grozisz: jeśli zaczniesz wojnę znajdziesz ją!"

(Gall Anonim, Kronika polska)

 

2. W 1109 pod pretekstem osadzenia na tronie Zbigniewa, ruszyła na Polskę wielka wyprawa niemiecka, przekraczając Odrę koło Nakła. Równolegle z południa ruszyli Czesi. Prawdziwym powodem agresji była antyniemiecka polityka Bolesława, przede wszystkim pomoc udzielona Węgrom w 1108 roku, w czasie ich walk z cesarstwem. O niepowodzeniu najazdu cesarza zadecydowały trzy czynniki: pierwszym z nich było doskonałe przygotowanie grodów nadodrzańskich do obrony przed Niemcami. Szturmy odparły Bytom, Wrocław i Głogów. Zachowała się barwna relacja opisująca męstwo, zawziętość i desperację z jaką walczyli obrońcy Głogowa:

 

"[Cesarz] kazał budować przyrządy oblężnicze, chwytać za broń, rozstawiać legiony, otoczyć miasto wałem, sygnalistom dąć w trąby i zaczął się szturm do miasta ze wszech stron przy pomocy żelaza, ognia i machin. Z drugie strony mieszczanie sami rozdzielili się na (poszczególne) bramy i wieże, umacniali warownie, przygotowywali narzędzia (obronne), znosili kamienie i wodę na bramy i wieże. Wtedy cesarz sądząc, że litość nad synami i krewniakami zmiękczy serca mieszczan, polecił co znaczniejszych pochodzeniem spośród zakładników z miasta oraz komesa (grodowego) przywiązać do machin oblężniczych, że tak bez krwi rozlewu otworzy sobie bramy miasta. A tymczasem, grodzianie wcale nie szczędzili własnych synów i krewnych więcej niż Czechów i Niemców, lecz zmuszali ich kamieniami i orężem do odstąpienia muru. (...)"

Po trzech tygodniach oblężenia "cesarz (...) po odbyciu narady rozpoczął pochód na miasto Wrocław".

 

Drugim czynnikiem, który zadecydował o zwycięstwie Polaków była zastosowana przez Bolesława taktyka walki podjazdowej:

 

"(...) gdziekolwiek się cesarz zwrócił rozbijając obóz i czyniąc postoje następował za nim też Bolesław, jakkolwiek nieco później i zawsze przebywał w pobliżu miejsca postoju cesarza. A gdy cesarz, ruszając w drogę zwijał obóz Bolesław dalej był mu nieodstępnym towarzyszem marszu i jeżeli tylko ktokolwiek wystąpił z szeregów, to już nie znalazł powrotnej drogi, a jeżeli czasem większy oddział w poszukiwaniu żywności lub paszy dla koni, zaufany w liczbę na większą odległość oddalił się od obozu, to Bolesław wpadał natychmiast (...) odcinając im odwrót i tak ci, którzy wyprawili się po łupy, stawali się sami łupem Bolesława . W ten sposób tak wielkie i dobre wojsko doprowadził do (...) przestrachu"


(Gall Anonim, op. cit.)

 

Trzecim czynnikiem był opór całego społeczeństwa, powszechny charakter walki prowadzonej tak przez dowodzone przez Bolesława rycerstwo; mieszkańców grodów, jak masy chłopskie, które dręczyły Niemców drobnymi utarczkami, uniemożliwiając spokojny przemarsz.

 

"Konie padały, ludzie udręczeni byli czuwaniem, trudami i głodem; a gąszcze leśne, bezdenne bagna, kłujące muchy, ostre strzały, zawzięte chłopstwo - wszystko to nie pozwalało na wykonanie przedsięwzięcia"


(Gall Anonim, op. cit.)

 

Pod Wrocławiem armia niemiecka wyczerpana, wygłodzona i pozbawiona sojuszniczych oddziałów czeskich stała się łatwym łupem dla Bolesława (bitwa na przedpolach Wrocławia tzw. Psim Polu).

Pokonany cesarz zarządził odwrót. Wojna niemiecko-polska potwierdziła walory wojskowości polskiej, popartej dobrze rozbudowaną strukturą granicy zachodniej i właściwą taktyką działań wojskowych. Jedynym zyskiem cesarza Henryka była zgoda Bolesława na powrót Zbigniewa do kraju. Sukces ten był krótkotrwały, oskarżony o knowania Zbigniew został oślepiony i wkrótce (1112 r.) zmarł.

 

3. Pomyślny przebieg wojny o suwerenność państwa polskiego pozwolił Bolesławowi na kontynuację kampanii pomorskiej, przerwanej najazdem cesarza. Pierwszy etap walk o Pomorze przypada na lata 1102-9, a zwycięstwo pod Nakłem zapewniło na kilka lat spokój na północnej granicy. W latach 1113-19 władca podporządkował sobie Pomorze Gdańskie. W latach 1121-22 zdobył Szczecin i zawarł układ z Warcisławem pomorskim, czyniąc z niego trybutariusza Polski..

 

4. Podbój Pomorza łączył się z rozwojem organizacji kościelnej. Powstało biskupstwo kruszwickie z siedzibą we Włocławku, któremu podporządkowano Kujawy i Pomorze Gdańskie. Książę finansował misje biskupa Ottona z Bambergu, zmierzające do przyjęcia chrześcijaństwa przez Prusów. Dzięki zręcznym posunięciom politycznym udało się Bolesławowi utrzymać niezależność metropolii gnieźnieńskiej, zagrożonej przez Magdeburg. Niezawisłość arcybiskupstwa potwierdzała bulla wydana przez papieża Innocentego II.. Za jego panowania został ufundowany klasztor benedyktyński na Łysej Górze (znany do dziś jako klasztor Świętego Krzyża).

 

5. Bolesław Krzywousty umarł w 1038 roku, wydając przed śmiercią statut regulujący następstwo tronu oraz organizację państwa. Władza została podzielona między synów Bolesława, obwarowana zasadami senioratu i pryncypatu . Rozdrobnienie feudalne o którym przesądził ostatecznie testament (pod taka nazwą przeszedł do historii dokument Krzywoustego) nie było procesem zawężonym tylko do Polski. Podobne zjawisko występowało w całej Europie.