+ Pokaż spis treści

Polska międzywojenna


Granice Polski, która wróciła na mapę Europy po Wielkiej Wojnie, ukształtowały się w wyniku walk zbrojnych i decyzji mocarstw. Na wschodzie już w lutym 1919 r. doszło do walk z bolszewikami. Toczone ze zmiennym szczęściem, doprowadziły w lipcu 1920 r. do śmiertelnego zagrożenia odbudowywanej państwowości, kiedy to wojska dowodzone przez Michała Tuchaczewskiego dotarły w okolice Warszawy. Niebezpieczeństwo bolszewickie udało się odeprzeć w wyniku bitwy warszawskiej, zakończonej 22 VIII 1920 r. (cud nad Wisłą). Dzięki temu zwycięstwu legły w gruzach plany rosyjskich komunistów eksportu rewolucji do Europy zachodniej. Na mocy traktatu pokojowego podpisanego w Rydze 18 III 1921 r. Polska uzyskała znaczną część Podola z Tarnopolem, Wołynia z Równem, Polesia z Pińskiem i Białorusi z Baranowiczami i Nowogródkiem. 9 X 1920 r. wojska polskie zajęły Wilno. Zaabsorbowanie Polski walkami na wschodzie wykorzystali Czesi, którzy w styczniu 1919 r. zajęli zbrojnie sporne terytoria Śląska Cieszyńskiego. Na zachodzie o kształcie terytorialnym Rzeczpospolitej zadecydowały wspomniane powstania śląskie oraz udane powstanie wielkopolskie (grudzień 1918).

Niepomyślny dla rodzącego się państwa okazał się wynik przeprowadzonego 11 VII 1920 r. - zgodnie z wolą konferencji wersalskiej - plebiscytu na Powiślu, Warmii i Mazurach.

Odrodzona Rzeczpospolita liczyła 388, 4 tys. km.2 i 27 mln. ludności. 30% mieszkańców stanowiły mniejszości narodowe. Pierwsze w pełni powszechne wybory przeprowadzone na całym terytorium państwa w listopadzie 1922 r. wykazały rozbicie polityczne. Ugrupowania prawicowe skupione wokół narodowej demokracji (endecji) uzyskały 29% głosów, partie centrowe 24%, lewica (głównie Polska Partia Socjalistyczna i Polskie Stronnictwo Ludowe "Wyzwolenie") -25%, mniejszości narodowe - 22%. Skalę namiętności politycznych pokazały reakcje na wybór na prezydenta Gabriela Narutowicza, zgłoszonego przez PSL "Wyzwolenie".
Elekt stał się przedmiotem brutalnych ataków ze strony prawicy i 16 XII 1922 r. padł od kuli zamachowca-fanatyka. Jego następcą został Stanisław Wojciechowski.

Krajem wstrząsały konflikty społeczne zaostrzone przez pogarszającą się sytuację gospodarczą. Utworzony w maju 1923 r. centroprawicowy rząd na czele z Wincentym Witosem przetrwał do końca roku. Użycie wojska przeciwko strajkującym robotnikom w listopadzie 1923 r. w Krakowie (śmierć 31 osób) przyspieszyło przesilenie gabinetowe. Nowym premierem został Władysław Grabski. Stworzony przez niego rząd fachowców doprowadził do stabilizacji finansów państwa i zahamowania inflacji. W miejsce marki polskiej została wprowadzona nowa waluta - złoty. Gabinet upadł w wyniku niepowodzeń dyplomatycznych i trudności w polityce fiskalnej w listopadzie 1925 r. Nowy rząd Aleksandra Skrzyńskiego przetrwał do maja 1926 r. 10 maja premierem został po raz kolejny Witos. W tej sytuacji Piłsudski niezadowolony z sytuacji państwa postanowił wrócić na scenę polityczną, z której wycofał się w 1923 r. Dokonał tego przez zamach stanu rozpoczęty 12 V 1926 r. Bratobójcze walki na ulicach Warszawy trwały trzy dni, zginęło w nich około 400 osób. Zwycięzca ustanowił system rządów autorytarnych, opartych o ideologię sanacji (uzdrowienia) państwa. Uprawnienia sejmu zostały ograniczone. Próby przeciwstawienia się rządom Piłsudskiego przez opozycję polityczną (jej znaczna część w 1930 r. utworzyła wspólny blok pod nazwą Centrolew) były brutalnie tłumione. Jej przywódcy zostali aresztowani i osadzeni w twierdzy brzeskiej. Po przeprowadzeniu politycznych procesów w latach 1931-1932 część zdecydowała się na emigrację.

W życiu politycznym coraz bardziej narastały tendencje antydemokratyczne. Na prawicy wzrastała siła ugrupowań nawiązujących do faszyzmu. Taki charakter miał wyrosły z endecji Obóz Narodowo-Radykalny. Antysemityzm przybierał najbardziej ostre formy na wyższych uczelniach, gdzie dochodziło do pobić akademików-Żydów i próbowano wprowadzać regulacje limitujące ich liczbę lub zakazujące wstępu na niektóre kierunki studiów.

Obóz sanacyjny, połączony wiernością do Marszałka Piłsudskiego, uległ dekompozycji po jego śmierci w 1935 r. Ambicje polityczne prezydenta Ignacego Mościckiego, Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych Edwarda Rydza-Śmigłego i Walerego Sławka prowadziły do konfliktów. Efektem kompromisu między zwalczającymi się stronami było utworzenie rządu Felicjana Sławoja-Składkowskiego (maj 1936 r.), który okazał się najtrwalszym prowizorium w II RP - przetrwał aż do początku wojny.

W dziedzinie polityki zagranicznej Polska opierała się na sojuszu wojskowym z Francją, zawartym w 1921 r. W latach trzydziestych, wobec zaostrzania się sytuacji międzynarodowej próbowała utrzymać równowagę w obliczu silniejszych sąsiadów, czego przejawem było zawarcie paktu o nieagresji z ZSRR w 1932 r. i deklaracji o niestosowaniu przemocy z Niemcami w 1934 r. Wzrost siły sąsiadów i słabnąca pozycja Francji, która coraz bardziej jawniej chciała osłabić zobowiązania sojusznicze, stawiała Polskę w coraz trudniejszej sytuacji. Odrzucenie żądań III Rzeszy przedstawionych w 1938 r. i udane zabiegi niemieckie o porozumienie z ZSRR w zakresie stref wpływów w Europie (pakt Ribbentrop-Mołotow) skazywały Drugą Rzeczpospolitą na rolę ofiary ekspansji państw Hitlera i Stalina.