+ Pokaż spis treści

Persja


Kalendarium

ok. 1200 r. p.n.e.        podbój Iranu przez Medów i Persów
koniec VII w. p.n.e.        podbój Asyrii przez Medów
ok. 600 r. p.n.e.        opanowanie Elamu przez Persów, przeniesienie stolicy państwa perskiego do Suzy
558-529 r. p.n.e.        panowanie Cyrusa II, podbój całego Wschodu
525 r. p.n.e.        podbój Egiptu przez syna Cyrusa, Kambyzesa II
522-485 r. p.n.e.        panowanie Dariusza I Wielkiego
I poł. V w. p.n.e.        wojny grecko-perskie
330 r. p.n.e.        podbój Persji przez Aleksandra Macedońskiego, powstanie monarchii hellenistycznej
II w. p.n.e.        podbój Persji przez Partów
226 r. n.e.        obalenie Partów, rządy dynastii Sasanidów (do 651 r.)


1. W połowie XV w. p.n.e. miała miejsce wędrówka ludów, które nazywały się Ariami[1] . Część z nich zajęła Iran. Z czasem powstały tam dwa państwa, utworzone przez blisko ze sobą spokrewnionych Medów (na północy) i Persów[2] (na południu). Warunki naturalne sprzyjały utrzymaniu koczowniczego trybu życia. Jednak wpływ kultury sąsiedniej Mezopotamii i Elamu sprawił, że część przybyszów, zwłaszcza w żyznych dolinach rzek, zaczęła prowadzić osiadły tryb życia. Powstała własność prywatna, nawiązano kontakty handlowe z sąsiadami. Warunki sprzyjały wykształceniu się władzy naczelników dziedzicznych w jednym rodzie. Tradycja poświadcza jego istnienie - u Persów był to ród Hakamanich (po grecku Achemenidów).

2. Jednym z głównych zajęć plemion irańskich, wojowniczych drużyn skupionych wokół naczelnika, były wyprawy łupieskie do bogatej Mezopotamii. Powodowały one wyprawy odwetowe Asyryjczyków, zwłaszcza na Medów. Konieczność organizowania obrony przyspieszyła powstanie państwa medyjskiego, które sprzymierzywszy się z Babilonią, pokonało Asyrię. W walkach ze świetnym skutkiem stosowano taktykę masowego użycia konnicy zbrojnej w łuki i dziryty[3] .

3. Ok. 600 r. p.n.e. Persowie podbili Elam i przenieśli stolicę tak powiększonego państwa do Suzy. W ten sposób nie tylko uzyskali nowe żyzne obszary, ale również przejęli osiągnięcia wysoko rozwiniętej kultury elamickie -Elam istniał od III tysiąclecia p.n.e., a jego kultura rozwijała się pod wpływem Mezopotamii.
Ok. 550 r., za panowania Cyrusa II, Persowie pokonali Medów. Nowe państwo niewiele różniło się od starego - elitę medyjską zastąpiła persko-medyjska. Zwrócić należy uwagę na nowy, wśród mocarstw Wschodu, sposób traktowania podbitych ludów - Cyrus oszczędził władcę Medów, a elity medyjskie wciągnął do rządzenia państwem.
W ciągu następnych 20 lat Cyrus opanował Wschód: Lidię i Babilonię (zwolnił tam Żydów z niewoli babilońskiej i zezwolił im na powrót do Palestyny), a następnie całą Wyżynę Irańską. Jego syn Kambyzes rozciągnął władzę perską na Egipt.

Dariusz I Wielki był właściwym budowniczym potęgi perskiej (rys. wikimedia)4. Właściwym budowniczym perskiej potęgi był Dariusz I Wielki. Starał się pozyskać elity dopuszczając je do udziału w rządach. Polityka tolerancji religijnej zapewniła mu poparcie możnych i kapłanów.
Państwo podzielił na wielkie jednostki administracyjne, satrapie. Przy ich tworzeniu uwzględniono czynniki geograficzne, stopień rozwoju gospodarczego i tradycję. Zarządzał nimi dostojnik, dobierany z arystokracji irańskiej (czyli perskiej lub medyjskiej), którego tytułowano satrapą. Jego zadaniem było zbieranie podatków i zapewnienie w kraju spokoju. Wojskiem zarządzał inny urzędnik. Dopiero później satrapowie uzyskali władzę wojskową, znacznie uniezależniając się od króla.

Władca, jak każdy monarcha despotyczny, miał bardzo rozległą władzę - jego tytuł "król królów" wiele mówił o strukturze monarchii. Uważany był za wcielenie najwyższego boga, irańskiego Ahuramazdy. Poddani padali przed nim na twarz. Złożona z przedstawicieli najzamożniejszych perskich rodów rada królewska miała jedynie głos doradczy. Stanowiska w głównych satrapiach obsadzano członkami rodziny królewskiej.
W Suzie władca dysponował centralną kancelarią, która zajmowała się nie tylko administracją państwa, ale również pośredniczyła między królem a satrapami. Do jej zadań należało m.in.: przyjmowanie wysłanników obcych państw zanim byli dopuszczeni przed oblicze władcy, wysyłanie posłów, przygotowywanie dla nich instrukcji, oraz opracowywanie umów i innych aktów międzynarodowych.
Stolicą państwa była Suza, ale duże znaczenie miał zespół pałacowy w Persepolis. Najprawdopodobniej był centrum dynastycznym Achemenidów, miejscem koronacji (w Persepolis władza była "odnawiana" w toku uroczystości Nowego Roku) i pogrzebu władców, których groby znajdowały się w sąsiedztwie, wykute w niszach skalnych.

Persowie utworzyli system dróg, z "drogą królewską" łączącą odległe obszary monarchii ze stolicą. Przy drogach budowano zajazdy ułatwiające podróżowanie i kontakty handlowe.

Pałac w Persepolis5. Staroirańska religia została zreformowana w VI w. p.n.e. przez proroka Zaratustrę. Jej wyznawcy czcili ogień i uważali, że istnieje dwóch najważniejszych bogów o równej pozycji. Bogiem dobra i światła był Ahuramazda, który stworzył wszystko, co dobre: dobre bóstwa, ogień, powietrze, gwiazdy, słońce, człowieka, pożyteczne zwierzęta i rośliny. Jego stałym rywalem był bóg zła i ciemności, Aryman. Do każdego z dzieł Ahuramazdy dodał przeciwieństwo: złe duchy - demony, trujące rośliny, drapieżne zwierzęta itp.

Zaratustra głosił, że człowiek bierze czynny udział w walce dobra ze złem poprzez dobre uczynki, a Ahuramazda i Aryman walczyć ze sobą będą, aż do zwycięstwa boga dobra. Wtedy nastąpi koniec świata, a ludzie swą postawą mogą przyspieszyć lub opóźnić ten moment.
Persowie wierzyli, że ludzkie dusze po śmierci podlegają osądowi. Dobre trafiają do raju, złe wpadają w ciemną otchłań.
Taki typ religii, akcentujący przeciwieństwo i uzupełnianie się między dobrem i złem, nazywamy dualizmem.

Pak najprawdopodobniej wyglądały Starożytni Irańczycy nie grzebali ciał zmarłych, tylko rozkładali na kratach wieńczących "wieże ciszy", gdzie były one rozszarpywane przez dzikie ptactwo, a pozostałe szczątki wpadały do wnętrza wieży.


6. Klęski w walkach z Grekami w V w. p.n.e. osłabiły Persję. Wzrosły napięcia społeczne. W IV w. p.n.e. Persja podupadła ekonomicznie i militarnie, osłabła również władza królewska. Sytuację tę wykorzystał Aleksander Macedoński i podbił państwo Achemenidów. Po jego śmierci Persja stała się monarchia hellenistyczną rządzoną przez dynastię Seleucydów. W II w. p.n.e. została opanowana przez Partów. Ich władca przywrócił tytuł "króla królów". W III w. n.e. władzę w Persji przejął Ardaszir I, który rozpoczął rządy dynastii Sasanidów. Państwo nowoperskie swą potęgę opierało na możnowładcach, kapłanach i silnej armii. Zachowano partyjski podział społeczeństwa na kasty: kapłanów, rycerzy, pisarzy i prosty lud. Rozwinęła się perska sztuka i architektura. Wysoki poziom osiągnęło rzemiosło artystyczne, głównie wyroby z metalu i szkła, a także tkaniny wełniane i jedwabne. Powstała bogata literatura świecka i religijna.
W IV w. n.e. Sasanidzi zawarli pokój z Rzymem. Kres samodzielności ich państwa położyły dopiero podboje Arabów w VII w.

________________________________________________________

  1. por. "Indie"; od Ariów wywodzi się nazwa Iran
  2. plemię Parsusa, nazwa "Persowie" jest pochodzenia greckiego
  3. rodzaj krótkiej włóczni przeznaczonej do miotania lub walki wręcz (ok. 15 cm grot osadzony był na 70-90 cm drzewcu), z metalowym okuciem lub piórem, działającym jako statecznik podczas lotu, na tylcu