+ Pokaż spis treści

Oświecenie w Polsce

Pod wpływem ogólnoeuropejskich tendencji oświeceniowych w Polsce także dają o sobie znać poglądy racjonalne i krytyczne wobec rzeczywistości. Panowanie Sasów w pierwszej połowie XVIII w. wplątuje Polskę w obce jej interesom wojny i konflikty. Struktura rządów staje się coraz bardziej anachroniczna i mimo pewnej stabilizacji ekonomicznej potrzeba unowocześnienia państwa wydaje się absolutnie konieczna. Główne działania zarówno prekursorów jaki właściwych twórców Oświecenia skoncentrują się na ratowaniu pogrążającego się w politycznym marazmie kraju.

Polskie Oświecenie - w przeciwieństwie do zachodniego czy rosyjskiego - nie oznaczało walki z panującym absolutyzmem, ale z nadmiarem źle pojmowanej wolności. Pierwszym i najpoważniejszym przeciwnikiem naszej myśli oświeceniowej był sarmatyzm. Od pokonania tego przeciwnika zależał sukces naprawy Rzeczypospolitej.
 
Stanisław Konarski (fot.: wikimedia)Czas trwania Oświecenia w Polsce rozciąga się - przyjmując najszersze ramy chronologiczne - pomiędzy latami 1730 - 1830. Pierwsze sygnały myśli oświeceniowej pojawiają się już za panowania Sasów. Tak zakreślona rama chronologiczna pozwala wyróżnić w polskim Oświeceniu kilka okresów. Pierwszy - prekursorski - obejmowałby lata 1730 - 1764. Podkreślić tutaj należy działalność edukacyjną pijarów i założenie przez S. Konarskiego Collegium Nobilium w 1740r., a także inicjatywy braci Załuskich, którzy między innymi w 1747r. fundują pierwszą bibliotekę publiczną. U końca tego etapu ukazuje się słynne dzieło Konarskiego, przynoszące projekt reformy systemu politycznego w Polsce: "O skutecznym rad sposobie" (1763).

Okres drugi rozpoczyna się burzliwą elekcją Stanisława Poniatowskiego na króla Polski w 1764 r. Ten czas, zwany także stanisławowskim, zapisał się wcielaniem w życie idei oświeceniowych. W 1765r. powołane zostaje do życia pierwsze polskie nowoczesne pismo "Monitor", na łamach którego przez dwadzieścia lat najwybitniejsi pisarze z I. Krasickim i F. Bohomolcem na czele podejmowali tematy polityczne, społeczne, wychowując i kształcąc polską opinię. W tym samym roku otwarto także dla szerokiej publiczności teatr, a w 1766 r. król otworzył Szkołę Rycerską. Jej celem było kształcenie przyszłych elit społecznych i politycznych według nowoczesnych metod nauczania. Lata sześćdziesiąte to także - obok zdecydowanych reform państwa - czas napięć i konfliktów. Przeciwko królowi Stanisławowi Augustowi i jego obozowi występuje szlachta z hasłami obrony wiary i wolności. Konflikt prowadzi do zawiązania słynnej konfederacji barskiej w 1768 r., która kończy się przegraną konfederatów, wkroczeniem obcych wojsk i pierwszym rozbiorem w 1772 r. Dramat narodowy przyspiesza prace nad reformą państwa. Po kasacie zakonu jezuitów, sejm powołał w roku 1773 Komisję Edukacji Narodowej, której zadaniem było zorganizowanie na nowo systemu oświaty w Polsce. Wybitną rolę odegrał tutaj H. Kołłątaj.

Hugo Kołłątaj (fot.: wikimedia)Obok "Monitora" zaczynają ukazywać się inne pisma, jak choćby "Zabawy Przyjemne i Pożyteczne" czy "Magazyn Warszawski". Ożywia się w sposób widoczny ruch literacki i kulturalny (słynne Obiady Czwartkowe). Wśród pisarzy wspierających reformy króla znaleźli się autorzy uprawiający literaturę w duchu klasycyzmu: I. Krasicki, A. Naruszewicz, S. Trembecki, F. Bohomolec, F. Zabłocki. Rozwijając swoistą krytykę sarmatyzmu i źle pojmowanego konserwatyzmu poprzez satyry, komedie, bajki, poematy heroikomiczne, włączali się oni w szeroki nurt piśmiennictwa dydaktycznego. Służyło ono przede wszystkim kształtowaniu nowego oświeconego społeczeństwa, ale u niektórych pisarzy nabierało charakteru zdecydowanie politycznego. Działo się tak w chwilach szczególnych - w czasie obrad Sejmu Wielkiego (1788-1792) czy wobec dramatycznych okoliczności konfederacji targowickiej (1792) i powstania kościuszkowskiego (1794). Znaczna część utworów politycznych pozostała anonimowa, do ważniejszych i znanych autorów tego kręgu należeli: J. U. Niemcewicz, F. Zabłocki, J. Jasiński.

W literaturze czasów stanisławowskich łączą się tendencje filozoficzne, dotyczące na przykład uniwersalnych problemów natury ludzkiej z tematyką historyczną, narodową i polityczną.

Po trzecim rozbiorze (1795) i utracie niepodległości literatura - dominuje w niej ton elegijny - będzie z jednej strony służyła zachowaniu tożsamości kultury polskiej, świadomie utrwalając kanon poetyki klasycznej, z drugiej będzie towarzyszyła próbom odzyskania wolności (poezja legionów polskich we Włoszech). W XIX w. pojawi się nowa, romantyczna literatura, pokonując oświeceniowy klasycyzm i sentymentalizm. Ale bez oświeceniowego fundamentu, bez oświeceniowej szkoły patriotyzmu i postaw obywatelskich nie byłoby możliwe przetrwanie czasu zaborów.