+ Pokaż spis treści

Oświecenie w Europie

John Locke (fot.: wikimedia)Początki europejskiego Oświecenia wiąże się z tak zwaną "bezkrwawą rewolucją", która miała miejsc w Anglii w 1688 r. Anglia na długo stała się wzorem mądrości i praktycznego myślenia o państwie. Osiągnięcie kompromisu politycznego i wprowadzenie zasad monarchii konstytucyjnej dało podstawy wiary w skuteczność racjonalnego organizowania społeczeństwa. Filozoficzny fundament oświeceniowym przemianom zbudowały pisma między innymi D. Hume'a i J. Locka.

We Francji Oświecenie rozwija się po śmierci Ludwika XV (1715r.). Bogate życie literackie połączone z kształtowaniem elity kulturalnej toczyło się głównie w salonach arystokratycznych. Myśl francuskiego Oświecenia kształtowali filozofowie: Wolter, D. Diderot, J. J. Rousseau, d'Alembert, Condillac. Ich poglądy godziły nie tylko w tradycję autorytetów i w religię (deizm), ale także w absolutyzm rządów. Wyraźnie zaznaczył się tutaj wpływ myśli angielskiej (por. słynne "Listy o Anglikach" Woltera). Ostatecznie krytyka systemu społecznego i politycznego doprowadziła we Francji do wybuchu rewolucji 1789 r.
Najpełniejszy wykład myśli filozofów francuskiego Oświecenia przedstawiony został w słynnej Encyklopedii redagowanej przez Diderota w latach 1751-1772. Encykopedia stanowiła próbę racjonalnego usystematyzowania całej ówczesnej wiedzy. Mimo deklarowanego obiektywizmu poznawczego, autorzy dokonywali w artykułach hasłowych osądów i ocen stanowisk swych przeciwników. Encyklopedia akcentowała uniwersalizm nauki i potrzebę tworzenia ponadnarodowej wspólnoty intelektualnej.

Jan Jakub Rousseau (fot.: wikimedia)Również na gruncie francuskiego Oświecenia Monteskiusz w dziele "O duchu praw" (od 1734 do 1748) przedstawił zasadę trójpodziału władzy na wykonawczą, prawodawczą i sądowniczą.

Dawało to teoretyczną podstawę do krytyki rządów absolutystycznych i despotycznych. Monteskiusz rozumiał prawa jako "zwykłe stosunki" wiążące społeczność w dobrze funkcjonującą całość. Najlepszą formą ustrojową państwa była dla niego republika.

W Niemczech przełom oświeceniowy zaznacza się ciekawymi i oryginalnymi dokonaniami literackimi. Duch buntu wobec starego porządku najmocniej wyraża się w poezji tak zwanego "okresu burzy i naporu" (Sturm und Drang), w utworach J. W. Goethego i F. Schillera. Wśród filozofów niemieckich najważniejsze nazwiska to G. W. Leibniz i Ch. Wolff. W Oświeceniu niemieckim splatają się dążenia do racjonalizacji rzeczywistości z podkreślaniem podmiotowej roli człowieka w świecie.
Warto również pamiętać, że idee europejskiego Oświecenia przedostały się na kontynent północnoamerykański i walnie przyczyniły się do stworzenia i ogłoszenia Deklaracji niepodległości (1776), a ostatecznie do powstania wolnych Stanów Zjednoczonych.