+ Pokaż spis treści

Oświecenie

Czym jest oświecenie?


Oświecenie ( niem. Aufklarung, fr. Siecle des Lumieres, ang. Enlightenment ) to epoka w historii kultury i literatury rozciągająca się od końca XVII wieku po koniec wieku XVIII, a w niektórych wypadkach aż po lata dwudzieste XIX wieku.

Wyrastające z siedemnastowiecznego racjonalizmu i krytycyzmu (Kartezjusz), podważania słuszności prawd objawionych (Spinoza), a także z filozofii przyrody (Leibniz) jest Oświecenie często nazywane "progiem naszej współczesności". Wyzwalając człowieka z więzów religijnych dogmatów i autorytetów, miało mu dać nową perspektywę poznawczą. Świadomość przełomu i przewrotu umysłowego stale towarzyszyła twórcom osiemnastowiecznym.
       
Immanuel KantHugo Kołłątaj tak pisał w "Stanie Oświecenia w Polsce": "Oświecenie nadaje prawdziwą cechę wszystkim narodom, wedle tej z dokładnością sądzić można o ich dowcipie, rządzie, obyczajach i charakterze." Autorzy oświeceniowi, poddając krytycznej refleksji całą tradycję, budowali wizję świata i człowieka, opartą na racjonalnych przesłankach wynikających z wnikliwej obserwacji rzeczywistości. Odrzucenie porządku objawionego miało dawać człowiekowi jako podmiotowi poznającemu nieograniczone wprost możliwości działania. Było to wyzwanie - jak sądzono - dla najodważniejszych, którzy śmiało podejmą się wychowania nowej, oświeconej społeczności. Dlatego w Oświeceniu tak wielką wagę przykładano do programów wychowawczych i edukacyjnych. Dzięki tym zabiegom upowszechniającym wiedzę chciano rozproszyć "mroki i cienie" poprzednich stuleci. Najsłynniejsza - utrzymana w takim właśnie tonie - definicja Oświecenia wyszła spod pióra Immanuela Kanta, który w rozprawie z 1784 r. "Co to jest Oświecenie?" mówił: "Oświeceniem nazywamy wyjście człowieka z niepełnoletności, w którą popadł z własnej winy. Niepełnoletność to niezdolność człowieka do posługiwania się swym własnym rozumem, bez obcego kierownictwa." Praktyczne i odważne wykorzystanie siły rozumu dawało więc człowiekowi szansę dziejowej emancypacji. Oznaczała ona nie tylko wyzwolenie rozumu, ale i praktyczną zmianę struktury społecznej. W jej porządku coraz większą rolę odgrywało mieszczaństwo, wypierające powoli, ale konsekwentnie stare uprzywilejowane warstwy. W nowym - zgodnym z rozumem i prawami natury - duchu próbowano przebudować stosunki społeczne. Najpoważniejszym zaś skutkiem tych przemian była rewolucja francuska, która w 1789r. dokonała się pod hasłami wolności, równości i braterstwa.