Baza wiedzy

od 1789 do 1792

Tablice synchronistyczne od 1789 do 1792

1 - Wydarzenia polityczne 2 - Wydarzenia gospodarcze 3 - Wydarzenia kulturalne
4 - Uwagi, komentarze

wcześniej

1
2
3
4
1789
    19 I - Na wniosek króla Stanisława Augusta sejm rozwiązał Radę Nieustającą, instytucję powołaną mocą I traktatu rozbiorowego.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
    XI - XII - Do Warszawy zjechali przedstawiciele 141 miast królewskich i przyjęli opracowany przez Hugona Kołłątaja memoriał w sprawie przyznania praw mieszczaństwu Rzeczpospolitej.
 
    2 XII - W stolicy odbyła się tzw. "czarna procesja", manifestacja reprezentantów miast królewskich z burmistrzem Starej Warszawy Janem Dekertem, na czele. Manifestujący złożyli na ręce króla i sejmu memoriał, w którym zawarte zostały postulaty poprawy położenia prawnego mieszczan.
    8 X - Sejm ostatecznie zakończył reformę wojskową w Polsce. Ujednolicone zostały stopnie wojskowe oraz nazwy stanowisk występujących w armii. Na szlachtę i duchowieństwo nałożono specjalny podatek, z którego miało być utrzymywane wojsko polskie. Od tej pory szlachta miała płacić podatek obciążający jej dochody w 10% - tzw. ofiara dziesiątego grosza, a duchowieństwo w 20 %. Niestety, dochody skarbu były z tego tytułu tak niskie, że zmusiło to sejm do obniżenia etatu wojska do 65 tys. żołnierzy.  
Na uroczystej gali dworskiej pojawił się raz Radziwiłł "Panie Kochanku" i butnie przechadzał się po sali. Gdzieś w przejściu zamachnął się i uderzył wylotami kontusza w twarz prymasa, Michała Poniatowskiego, królewskiego brata. Ubolewano, że mu się taka nieuwaga przytrafiła i sam prymas wziął to za przypadek, lecz książę odrzekł:
- Tak chciałem, panie kochanku, tak chciałem...
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Memoriał miast królewskich z 1789 roku  /fragmenty/.
  Najjaśniejszy królu, Panie nasz miłościwy, Najjaśniejsze skonfederowane Rzeczpospolitej stany /.../
  Towarzyszka szczęśliwości i wolności, obfitość /.../ dźwignie i kwitnącymi uczyni miasta, w których rozwalinach dziś nędza obok ucisku przemieszkiwa. Zażywiony handel, kwitnące rękodzieła zachęcą i podsycą rolnictwo, a bujna ziemia polska wolnych karmicielka ludzi, Tobie Prześwietny Stanie Rycerski setnymi zapłaci korzyściami ten udział wolności, który samej winieneś słuszności. I tak to interes całkowity kraju i jego bogactwo, interes każdego stanu z osobna, ściśle jest z prawami i wolnością wszystkich połączony. I tak to Prześwietny Stanie Rycerski ożywiając prawa stanu miejskiego uczynisz nie tylko dzieło, który imię Twoje wiecznym okryje zaszczytem, ale i fortunom Twoim najpożyteczniejszym dogodzisz sposobem. Kraj Ci winien będzie bogactwo, my szczęście, Ty sam sobie obfitość, cała Europa oświecona poklask, Polska stałą potęgę, a najpóżniejsza potomność tysiączne korzyści i nigdy niewygasłą wdzięczność - przyjm tylko łaskawie tę treść prośby naszej.
1. /.../ miasta koronne i litewskie przez znaczny praw swoich uszczerbek do ostatniej prawie już przyszły ruiny, przeto chcąc one podźwignąć, najskuteczniejszym byłoby środkiem, wsparciem i zasileniem, ażeby prawa, przywileje i nadania wszystkich miast w ogólności i każdego w szczególności do dawnego wigoru, mocy i wykonania powróciły /.../.
2. /.../ ażeby bezpieczeństwo osobiste prawem neminem captivabimus nisi iure victum utwierdzone zostało, tak /.../ ażeby bezpieczeństwo osobiste prawem neminem captivabimus nisi iure victum utwierdzone zostało, tak dla mieszczan teraz znajdujących się, jako też i dla tych ludzi, którzy by na głos dźwignionej wolności i swobód stanu miejskiego ze swymi majątkami, a nade wszystko ze swą pracowitością i przemysłem, tym to najdroższym człowieka skarbem, do państw Rzeczpospolitej przenieść się chcieli.
3. /.../ żeby mieszczanie mogli dóbr ziemskich nabywać podług najdawniejszych praw swoich późniejszymi nadwerężonych /.../.
8. /.../ ażeby stan miejski podług najdawniejszych praw i zwyczaju narodu polskiego miał skuteczny wpływ do sejmu. Wszak do ostatnich czasów miasta pruskie tego tak ważnego używały dobrodziejstwa. /.../
1790
    29 III - Polska podpisała układ polityczny z Prusami. Przewidywał on poręczenie całości terytorium polskiego przez Berlin i udzielenie pomocy zbrojnej w przypadku obcego najazdu na ziemie Rzeczpospolitej. W zamian Prusy miały otrzymać Gdańsk i Toruń, miasta leżące w orbicie zainteresowań pruskich.
 
    16 XI - W kraju odbyły się nowe wybory do sejmu walnego. Miesiąc później, 16 XII, zebrał się on po raz pierwszy w podwojonym składzie poselskim.
    18 - 21 IV - Sejm po burzliwych dyskusjach uchwalił prawo o miastach królewskich. Mieszczanie na jego mocy uzyskali nietykalność osobistą, prawo nobilitacji i nabywania dóbr ziemskich oraz dostęp do urzędów i niższych stopni w wojsku. Reprezentanci miast w liczbie 24 mogli uczestniczyć w obradach sejmowych z prawem głosu doradczego w sprawach miejskich. Ukazało się kolejne, wybitne dzieło polskiej publicystyki. Stanisław Staszic wydał swoje "Przestrogi dla Polski", w których bardzo mocno zaakcentował konieczność podjęcia sprawy chłopskiej. Pisząc o chłopach Staszic stwierdzał, że ledwie w nich dostrzec można duszę rozumną. Ich zwierzchnia postać z pierwszego wejrzenia więcej podobieństwa okazuje do zwierza niżeli do człowieka. Chłop - ostatniej wzgardy nazwisko mają. Tych żywnością jest chleb ze śrutu, a przez ćwierć roku samo zielsko; napojem - woda i paląca wnętrzności wódka. Tych pomieszkaniem są lochy, czyli trochę nad ziemię wyniesione szałasze; słońce tam nie ma przystępu - są tylko zapchane smrodem i tym dobrotliwym dymem, który, aby podobno mniej na swoją nędzę patrzali, zbawia ich światła; aby mniej cierpieli, i w dzień i w nocy dusząc, ukraca ich życie mizerne - a najwięcej w niemowlęcym wieku zabija.
 
Powstaje określenie "Kuźnica Kołłątajowska" , oznaczające grupę polityków i publicystów skupionych wokół Hugona Kołłątaja. Byli to min. Franciszek Salezy Jezierski, Franciszek Ksawery Dmochowski i Antoni Trębicki.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
1791
    24 III - Sejm uchwalił prawo o sejmikach, ustalił ich organizację, kompetencje oraz pozbawił prawa głosu szlachtę-gołotę, czyli tzw. nieposesjonatów.
 
    18 - 21 IV - Sejm po burzliwych dyskusjach uchwalił prawo o miastach królewskich. Mieszczanie na jego mocy uzyskali nietykalność osobistą, prawo nobilitacji i nabywania dóbr ziemskich oraz dostęp do urzędów i niższych stopni w wojsku. Reprezentanci miast w liczbie 24 mogli uczestniczyć w obradach sejmowych z prawem głosu doradczego w sprawach miejskich.
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
    3 V - Sejm Wielki uchwalił tzw. Ustawę Rządową, czyli słynną konstytucję. Korzystając, że w związku z przerwą wielkanocną nieobecna była większość posłów frakcji hetmańskiej, król w obecności 1/3 posłów - głównie z Towarzystwa Patriotycznego i obozu dworskiego, przedłożył pod uchwalenie akt konstytucji. Reformująca kraj ustawa zaczynała się następującą preambułą:
 
    10 V - Powstało z inicjatywy Hugona Kołłątaja Towarzystwo Przyjaciół Ustawy Rządowej, stronnictwo polityczne skupiające ludzi popierających konstytucję i wynikające z niej ustawy.
 
    15 I - Na scenie narodowej odbyła się premiera dramatu Juliana Ursyna Niemcewicza "Powrót posła". Ustawa o sejmikach z 1791 roku  /wyjątki/.
  Głosu na sejmikach nie mają:
1. Najprzód szlachta, którzy nie będą mieli którejkolwiek aktualnej poseyi w prawie teraźniejszym o sejmikach wyszczególnionej.
2. Szlachta na gruntach bądź królewskich, duchownych, lub ziemskich, choćby prawem dziedzicznym siedząca, ale władzy zwierzchnej prywatnej podległa, czyli też do opłacenia czynszu, daniny, albo do jakiejkolwiek prywatnej posługi, a gruntu komu obowiązana.
3. Szlachta grunta ordynackie, choć dziedzictwem posiadająca, lecz z tychże gruntów do służby prywatnej ordynackiej obowiązana.
4. Szlachta-dzierżawcy arendowni.
 
W imię Boga, w Trójcy Świętej Jedynego.
   Stanisław August z Bożej łaski i woli Narodu Król Polski, Wielki Książę Litewski, Ruski, Pruski, Mazowiecki, Żmudzki, Kijowski, Wołyński, Podolski, Podlaski, Inflancki, Smoleński, Siewierski i Czernichowski, wraz ze stanami skonfederowanymi, w liczbie podwójnej Naród Polski reprezentującymi.
 
Uznając, że los nas wszystkich od ugruntowania i wydoskonalenia konstytucji narodowej jedynie zawisł, długim doświadczeniem poznawszy zadawnione rządu naszego wady, a chcąc korzystać z pory, w jakiej się Europa znajduje, i z tej dogorywającej chwili, która nas samym sobie wróciła, wolni od hańbiących obcej przemocy nakazów, ceniąc drożej nad życie, nad szczęśliwość osobistą - egzystencją polityczną, niepodległość zewnętrzną i wolność wewnętrzną narodu, którego los w ręce nasze jest powierzony, chcąc oraz na błogosławieństwo, na wdzięczność współczesnych i przyszłych pokoleń zasłużyć, mimo przeszkód, które w nas namiętności sprawować mogą, dla dobra powszechnego, dla ugruntowania wolności, dla ocalenia ojczyzny naszej i jej granic z największą stałością ducha, niniejszą konstytucję uchwalamy i tę całkowicie za świętą, za niewzruszoną deklarujemy, dopóki by naród w czasie, prawem przepisanym, wyraźną wolą swoją nie uznał potrzeby odmienienia w niej jakiego artykułu. Do której to konstytucji dalsze ustawy sejmu teraźniejszego we wszystkim stosować się mają.


    Ustawa Rządowa z 3-go maja 1791 roku czyniła Polskę dziedziczną monarchią konstytucyjną. Po śmierci Stanisława Augusta tron przejąć miała saska dynastia Wettynów. Władza prawodawcza spoczywać miał w rękach sejmu, wybieranego na dwa lata, "zawsze gotowego", składającego się z 204 posłów, 132 senatorów i 24 plenipotentów (reprezentantów miast). Zniesiono liberum veto i wprowadzono głosowanie większością głosów. Władza wykonawcza przypadła królowi i Straży Praw, złożonej obok monarchy z prymasa, marszałka sejmu, następcy tronu i ministrów (policji, spraw wewnętrznych, interesów zagranicznych, wojny i skarbu). Akty królewskie musiały mieć kontrasygnatę odpowiedniego ministra. Z innych ważnych postanowień konstytucji należy wymienić zniesienie odrębności Korony i Litwy, połączono je w jeden organizm państwowy. Religię katolicką uznano za panującą, ale pozostałe wyznania otrzymały pełną tolerancję i opiekę. Co 25 lat miał się zbierać tzw. sejm konstytucyjny, który posiadał, jako jedyny prawo dokonywania zmian w ustawie.
 
 Stanisław Trembecki miał brzydkie przyzwyczajenie sięgania do cudzej tabakierki. Uchodziło mu to zazwyczaj, aż wreszcie ktoś zniecierpliwiony zwrócił mu uwagę:
- Cóż to, szambelanie, tabakę widzę zażywasz, a swojej tabakierki nie masz?
- Ani żony, ani tabakierki - odpowiedział Trembecki.
1792
    II - Większość sejmików ziemskich poparła konstytucję, ostatecznie potwierdzając jej ważność.
 
    27 IV - W Petersburgu zawiązana została konfederacja, którą następnie ujawniono w Targowicy 14 maja. Inicjatorką jej była cesarzowa Rosji, a głównymi uczestnikami przywódcy obozu hetmańskiego, przeciwnicy reformy państwa: Szczęsny Potocki, Ksawery Branicki i Seweryn Rzewuski
 
    V - VII - W kraju toczyła się wojna z Rosją w obronie konstytucji i reform. Liczącej 100 tys. żołnierzy armii rosyjskiej, strona polska mogła przeciwstawić zaledwie 40 tysięcy, gdyż tylko tyle zdołano sformować. Mimo dwóch zwycięstw: księcia Józefa Poniatowskiego pod Zieleńcami, 18 VI i Tadeusza Kościuszki pod Dubienką, 18 VII, sytuacja Rzeczpospolitej była bardzo trudna, gdyż Rosjanie głęboko wdarli się na terytorium państwa, a nadziei na jakąkolwiek pomoc nie było. 23 VII Straż Praw opowiedziała się za przystąpieniem króla do targowicy, co nastąpiło następnego dnia, faktycznie kończąc wojnę. Jeszcze przed jej zakończeniem, 29 Vzawiesił obrady Sejm Wielki.
 
    22 VI - Z okazji zwycięstwa pod Zieleńcami król Stanisław August ustanowił order Virtuti Militari, odznaczenie za wybitne bohaterstwo na polu bitwy.
 
Po przegranej wojnie i przystąpieniu króla do targowicy, władzę na jesieni przejęli w kraju konfederaci. Cofnęli reformy Sejmu Wielkiego, wprowadzili cenzurę i zamknęli redakcje niektórych czasopism, wprowadzając rządy dyktatorskie. Z kolei wielu działaczy Towarzystwa Patriotycznego udało się na emigrację, głównie do Saksonii. Tam nadal kwitła publicystyka polityczna, powstało min. dzieło "O ustanowieniu i upadku Konstytucji polskiej 3 Maja 1791", autorstwa Hugona Kołłątaja, Stanisława Małachowskiego i Franciszka Dmochowskiego
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
W akcie konfederacji jej sygnatariusze nawoływali min. Bracia nasi, wołamy do was! Wznosiemy ręce nasze do was, za tą wspólną Ojczyzną, która ginie, a którą wy zachować możecie, nie idzie tu o nas tylko, zginiecie i wy, gdy Rzeczpospolita ginąć będzie, pomnijcie, iż gdzie się sadowi tyrania, tam na czas zwlec zgon swój można, ale go nie uniknąć, później czy prędzej wszystko, co tchnie wolnością, pod ciężarem despotyzmu upaść musi

później

Dodaj do swoich materiałów