od 1764 do 1767

Tablice synchronistyczne od 1764 do 1767

1 - Wydarzenia polityczne 2 - Wydarzenia gospodarcze 3 - Wydarzenia kulturalne
4 - Uwagi, komentarze

wcześniej

1
2
3
4
1764
    Trwające od października 1763 roku bezkrólewie obfitowało w wiele sporów pomiędzy ukształtowanymi wówczas dwoma obozami: tzw. republikantów, do którego należeli min. hetmani koronni, Jan K. Branicki i Wacław Rzewuski, biskupi Kajetan Sołtyk i Adam Krasiński, marszałek nadworny koronny Jerzy Mniszech, wojewoda wileński Karol Radziwiłł "Panie Kochanku" oraz wojewoda kijowski Franciszek S. Potocki i tzw. "Familii", skupionej wokół rodziny Czartoryskich, min. kanclerza wielkiego litewskiego Michała Czartoryskiego, jego brata, wojewody ruskiego Augusta, syna tegoż, generała ziem podolskich Adama Kazimierza oraz stolnika litewskiego Stanisława Poniatowskiego i Andrzeja Zamoyskiego.
    Obóz republikantów był przeciwny reformom państwa i opowiadał się za kandydaturą syna Augusta III, Fryderyka Krystiana. Z kolei "Familia" pragnęła przy pomocy Rosji osadzić na tronie "Piasta" dążyła do stopniowej reformy państwa. Sytuacja hetmanów pogorszyła się gdy niespodziewanie zmarł ich kandydat do tronu, a cesarzowa Rosji Katarzyna II zawarła 11 IV tajne porozumienie z królem Prus Fryderykiem II, w myśl którego uzgodniła wybór nowego władcy w Polsce. Miał nim zostać, za zgodą Berlina, faworyt cesarzowej Stanisław Poniatowski, działacz familijny.
 
    VIII - IX - Przy poparciu dyplomatów rosyjskich i pruskich toczył się sejm elekcyjny. Głosami 5 tysięcy szlachty na elekcji, 6 IX królem wybrany został rzeczywiście Poniatowski. W tym czasie pod Warszawą stacjonowały wojska rosyjskie, natomiast w samej stolicy kilka tysięcy wojsk prywatnych zgromadzili Czartoryscy.
 
    XII - W przeciwieństwie do dotychczasowych zwyczajów sejm koronacyjny odbył się w Warszawie, a nie w Krakowie. Tutaj również, w katedrze św. Jana miała miejsce uroczysta koronacja nowego króla, który po przyjęciu drugiego imienia panował jako Stanisław August Poniatowski. Poseł szwedzki w Warszawie.
7 V - 23 VI - Podczas obrad sejmu konwokacyjnego w Warszawie sukces osiągnęli popierani przez Rosję Czartoryscy. Sejm obradujący pod laską Michała Kazimierza Czartoryskiego przeprowadził szereg uchwał, które zapoczątkowały reformę państwa polskiego. Utworzono Komisje Skarbowa i Wojskową, ograniczono zakres władzy części urzędów centralnych (min. hetmana i podskarbiego), uporządkowano sposób prowadzenia obrad sejmowych, wprowadzając zasadę większości w sprawach skarbowych, zniesiono prywatne cła i myta ustanawiając cło generalne oraz zniesiono jurydyki szlacheckie i duchowne w miastach. Chcąc jak najdoskonalszy na zawsze uczynić porządek skarbu koronnego i pomnożyć onego dochody przez wprowadzenie rządu i ekonomiki ku lepszemu pożytkowi Rzeczpospolitej za zgodą powszechną skonfederowanych stanów sądziemy za rzecz potrzebną ustanowić na zawsze Radę Ekonomiczną Skarbu Koronnego moc komisji mającą... - głosiła m.in. ustawa sejmowa z 1764 roku na temat uporządkowania spraw skarbowych w Polsce.  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Jak pisał ówczesny "Kurier Warszawski" Posłowie pełnomocni rosyjski i pruski zostali przyjęci przez księdza prymasa interrexa, któremu oznajmili zlecenie dworów swoich /.../ iż pragną na przyszłą elekcję rekomendować na kandydata do korony polskiej jegomościa pana Stanisława Poniatowskiego, stolnika litewskiego...
 
Wawrzyniec hr. Engestrom, tak charakteryzował ostatniego władcę Rzeczpospolitej: Że nie miał zdolności do zapewnienia krajowi szczęścia, to pewna, ale posiadał wszystkie świetne przymioty, które mu pozwalały spełniać wybornie monarchiczną rolę reprezentacyjną. Piękny, miły, prześlicznie mówiący po polsku, po łacinie, po niemiecku, po włosku, po francusku i po angielsku, najdoskonalej świadom wszystkich nowinek literackich i wszelkich nowych instytucyj obcych krajów, - cudzoziemcom rozmową swą imponował - czarował ich. /.../ Polska winna niechybnie królowi wielką wdzięczność za to wszystko, co uczynił dla podniesienia nauk, dla dźwignięcia podupadłego wychowania publicznego.

Gdy Stanisław August Poniatowski został wybrany królem, różni ludzie starali się zaskarbić sobie jego łaski przez różne wyszukane podarki. Między innymi, jeden z miernych poetów ofiarował mu wiersze z powinszowaniem napisane na atłasie. Król wiersze przeczytał, poetę nagrodził, ale o utworze wydał krótką i jednoznaczną opinię:
- Szkoda czasu i atłasu!
1765
 
 
    21 III - W Warszawie ukazał się pierwszy numer gazety "Monitor". Było to pismo społeczno-moralne, ukazywało się raz, a następnie 2 - 3 razy w tygodniu z inicjatywy i pod patronatem Stanisława Augusta. Redaktorami "Monitora" byli min. Ignacy Krasicki i Franciszek Bohomolec. Gazeta ukazywała się do 1785 roku i spełniała ważną rolę propagowaniu reform, tolerancji religijnej i kulturowej oraz ideologii liberalizmu.
 
    7 V - Król Stanisław August ustanowił Order św. Stanisława.
 
    VI - Z inicjatywy króla otwarta została w Warszawie Szkoła Rycerska (Korpus Kadetów). Pierwszym komendantem został Adam Kazimierz Czartoryski. Głównym przeznaczeniem szkoły miało być kształcenie i wychowywanie młodzieży w duchu patriotyzmu i wierności królowi. Okazała się jednym z największych sukcesów reformy państwa z czasów stanisławowskich kształtując pokolenie wielkich patriotów i polityków następnych lat; wśród absolwentów Korpusu Kadetów znaleźli się min. Tadeusz Kościuszko, Józef Sowiński, Jakub Jasiński i Julian Ursyn Niemcewicz.
W Warszawie król założył szkołę wojskową. Ze szczególnym staraniem usiłował pozyskać dla uniwersytetów nauczycieli jak najlepszych. Ze szkół wychodzili ludzie wykształceni, których król używał szczęśliwie, obsadzając nimi swoją kancelarię, biorąc ich za sekretarzy, do misyj zagranicznych, przeznaczając im potem wyższe posady. Wychodzili z nich też ludzie, którzy na sejmach odznaczali się świetnie talentami i nauką swoją i pałali chęcią oswobodzenia ojczyzny od wstydliwego jarzma, które ją przygniatało. - pisał o reformach szkolnych Stanisława Augusta cytowany już poseł szwedzki Engestrom.
 
Stanisław August przechadzając się po Ogrodzie Saskim, spostrzegł szlachcica, który miał siwą brodę, a włosy na głowie zupełnie czarne. Gdy król okazał zdziwienie tą okolicznością, sławny z dowcipu szambelan Wolski objaśnił monarchę:
- Dlatego, Najjaśniejszy Panie, ów szlachcic ma brodę siwą, a głowę czarną, że więcej pracował gębą niż głową.  
1766
    6 X - 29 XI - Sejm walny odrzucił w czasie obrad popierany przez cesarzową Rosji Katarzynę II, wniosek dysydentów, którzy domagali się pełnej tolerancji religijnej i równouprawnienia. Upadł również wniosek króla, dążący do ograniczenia liberum veto. Powstała Kompania Manufaktur Wełnianych, pierwsza w Polsce spółka akcyjna, kierowana przez kanclerza wielkiego koronnego, Andrzeja Zamoyskiego.
 
Ukończony został projekt budowy Kanału Bydgoskiego, łączącego Odrę z Wisłą, poprzez Wartę, Noteć i Brdę. Autorem pomysłu był Franciszek Czaki, pochodzący z Węgier inżynier i kartograf Stanisława
 
Księżna Izabella Czartoryska jako młodziutka mężatka pojechała w podróż poślubną do Paryża. W towarzystwie francuskim dziwiono się, że taka elegancka dama pochodzi z kraju, w którym, jak wieść głosi, ludzie mieszkają w jamach wydrążonych w śniegu, a niedźwiedzie pożerają dzieci ludzkie.
  Ubodło to księżnę i czekała tylko na sposobność rewanżu. Raz, gdy siadła do kart, pewna dama francuska zwróciła się do niej, radząc:
- Tylko niech pani unika gry z moją matką, bo ona straszliwie oszukuje.
Na to Czartoryska:
- Ach tak...  a wie pani, że w tym kraju, w którym rzekomo niedźwiedzie pożerają dzieci, żadna córka nie ośmieliłaby się tego powiedzieć o swojej matce.
1767
    20 III - Z inspiracji posła rosyjskiego w Warszawie, Mikołaja Repnina, w kraju zawiązane zostały konfederacje innowierców: w Toruniu protestantów i w Słucku dyzunitów. Obie domagały się zrównania prawami z katolikami i gwarancji wolności wyznaniowej.
 
    23 VI - W Radomiu zawiązana została konfederacja katolików, pod laską Karola Radziwiłła "Panie Kochanku". Zapowiedziała ona równość praw dysydentów z katolikami i wystąpiła w obronie "złotej wolności". Konfederaci domagali się zniesienia uchwał sejmu konwokacyjnego z 1764 roku i potwierdzenia przywilejów szlacheckich, wzywając na pomoc cesarzową rosyjską
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
    5 X - W stolicy rozpoczął obrady sejm, którego zadaniem miało być uporządkowanie spraw wewnętrznych kraju. Odbywające się pod dyktando posła rosyjskiego Repnina obrady, zostały okraszone aresztowaniem przeciwników rosyjskich 14 X tegoż roku: biskupa krakowskiego Kajetana Sołtyka, biskupa kijowskiego Józefa Andrzeja Załuskiego, hetmana polnego koronnego Wacława Rzewuskiego oraz jego syna Seweryna - późniejszego "targowiczanina". Zostali oni porwani przez żołnierzy rosyjskich i wywiezieni do Kaługi, gdzie spędzili kilka lat
 
 
    Mianujemy dla tego delegatów, niżej wyrażonych, dając im wszystkim wspólnie moc zupełną negocjowania, konkludowania i podpisania traktatu, przez który życzymy sobie, aby wszelkie nadużycia według potrzeby Rzeczpospolitej naprawione były, tudzież aby prawa, forma rządów i wolność narodowa przez wysoką Najjaśn. Imperatorowy Jej Mci, szczerej Przyjaciółki i Aliantki naszej, gwarancją na zawsze utwierdzonemi były. Żądamy przy tym, aby się pod tą wysoką gwarancją grekom-nieunitom i dyssydentom, współbraciom i obywatelom naszym, wszelkiego stanu i kondycji, zupełna stała się satysfakcja, według traktatów i według sprawiedliwości onymże winnej, bez szkody religii rzymskiej katolickiej panującej, w myśl deklaracji Najjaśniejszej Imperatorowy Jej Mci całej Rosji. - pisali konfederaci radomscy w akcie konfederacji . W całym kraju zaczęły powstawać podobne stowarzyszenia szlachty katolickiej, skupiające ok. 75 000 osób. Katarzyna II odpowiedziała protekcją i wysłała do Polski 40-tysięczną armię, dla uporządkowania sytuacji wewnętrznej.
 
    Pisały 17 X "Wiadomości Warszawskie", że Komenda wojska rosyjskiego wzięła w nocy w areszt biskupa krakowskiego, biskupa kijowskiego, wojewodę krakowskiego i starostę dolińskiego. Przyczynę ich aresztowania wyraził w deklaracji swojej książę Repnin, poseł nadzwyczajny i pełnomocny rosyjski, że w swoich czynnościach zapomnieli i godności najjaśniejszej imperatorowej, czerniąc rzetelność jej zamysłów zbawiennych, nie interesownych i prawdziwie przyjacielskich dla Rzeczpospolitej...
 
    Obradujący od października sejm trwał aż do 5 III następnego roku i zakończył się uchwaleniem przez zastraszonych posłów równych praw dla różnowierców oraz nowych podstaw prawnych ustroju państwa, czyli tzw. Praw Kardynalnych.
Prawa Kardynalne z 24 II 1768 roku  /wyjątki/:
I.Moc prawodawstwa dla Rzeczpospolitej w trzech stanach, to jest królewskim, senatorskim i rycerskim, dotąd trwająca, niewzruszoną na zawsze zostać powinna i tej mocy jeden stan bez drugich dwóch, ani dwa bez trzeciego przywłaszczać sobie ani zażywać nie będą mogły.
 
II. Ile razy wiara rzymska katolicka w prawach, konstytucjach i wszelkich aktach wspomniana będzie, zawsze jej dodawany być ma tytuł: panującej i wieczyście będzie panującą.
 
V. ...jak najuroczyściej ostrzegamy i warujemy, żeby nie tylko wolne jednomyślnością obieranie Królów w zupełnej mocy swojej na zawsze zostawało, ale żeby też pod żadnym pretekstem i w żadnym czasie sukcesja do tronu polskiego ustanawiana i dopuszczana być nie mogła.
 
VII. Urzędy, godności duchowne i świeckie za przywilejami królewskimi chodzące i łaski królewskie raz dane i w przyzwoitym sądzie silnie nie zakwestionowane, ale spokojnie dzierżone, nikomu przez nikogo pod żadnym pretekstem odbierane nie będą, /.../
 
XI. Prawo równości szlacheckiej i uprawnienie do dziedzictwa dóbr ziemskich, do honorów, dogodności senatorskich, ministerialnych i do urzędów duchownych i świeckich i przywilejów na starostwa grodowe i niegrodowe i dzierżawy samej szlachcie krajowej służyć ma i tej równości żadne tytuły ćmić ani uwłaczać nie będą mogły.
 
XVII. Liberum veto na Sejmach wolnych w państwowych sprawach w zupełnej mocy zachowane być zawsze powinno /.../

później

Dodaj do swoich materiałów