od 1587 do 1595

Tablice synchronistyczne do 1587 od 1595

1 - Wydarzenie polityczne 2 - Wydarzenie gospodarcze 3 - Wydarzenie kulturalne
4 - Uwagi, komentarze

wcześniej

1
2
3
4
1587
     2 II - 9 III - Odbył się sejm konwokacyjny, który ujawnił kandydatury na tron polski. Obóz rodu Zborowskich opowiedział się za arcyksiążętami habsburskimi: Ferdynandem, Maciejem, Ernestem i Maksymilianem, zaś stronnictwo skupione przy królowej Annie Jagiellonce i kanclerzu Janie Zamoyskim wystawiło kandydaturę królewicza szwedzkiego Zygmunta Wazy, syna Jana III. Była również propozycja poparcia cara moskiewskiego Fiodora, wysunięta przez grupy szlachty litewskiej i ruskiej, jednak stosunkowo szybko upadła. W wyniku ustaleń sejmowych elekcja nowego króla miała odbyć się w sierpniu tegoż roku.
     19 VIII - podczas trwania sejmu elekcyjnego w Warszawie obóz pod przywództwem arcybiskupa gnieźnieńskiego Stanisława Karnkowskiego i kanclerza Jana Zamoyskiego ogłosił nowym królem Zygmunta Wazę.
 
 
     Jak zapisano w "Diariuszu sejmowym z 1587 roku" Ksiądz arcybiskup z nabożeństwem i z płaczem, który wielu innych ludzi do łez pobudził, rzekłszy: W imię Ojca i Syna i Ducha Świętego, i otarłszy sobie oczy, jął mówić: Iż widzę, że to jest wola Boża, /.../ aby był Panem naszym królewicz JM. Szwedzki, wtedy wziąwszy na pomoc Pana Boga wszechmogącego, a jego prosząc, aby sprawa, która tu teraz przez mię niegodnego sługę i kapłana odprawowana będzie, była naprzód ku chwale Bożej a potem ku dobremu pocieszeniu i pożytecznemu Rzeczypospolitej naszej, mianuję Waszmościom Królem polskim królewicza JMść Szwedzkiego. Jednak obóz pro habsburski nie przyjął tego wyboru i 22 VIII ogłosił królem arcyksięcia Maksymiliana, który u wrót państwa stanął z wojskiem. Ponieważ obaj kandydaci zaakceptowali przedstawione im pacta conventa o tym, który zostanie królem musiały rozstrzygnąć zmagania wojenne. W październiku Maksymilian bezskutecznie usiłował zdobyć Kraków, broniony przez Zamoyskiego i 30 XI został zmuszony do odwrotu. 9 XII do stolicy dotarł Zygmunt Waza i 27 XII odbył uroczystą koronację królewską. W ten sposób zapoczątkowane zostały trwające do 1668 roku rządy szwedzkiej dynastii Wazów w Polsce.
1588
     24 I - W trwającej walce o władzę wojska dowodzone przez Jana Zamoyskiego starły się z siłami pod przywództwem arcyksięcia Maksymiliana Habsburga. Bitwa zakończyła się nie tylko świetnym zwycięstwem kanclerza i hetmana w jednej osobie ale i pochwyceniem Maksymiliana i jego polskich stronników min. biskupa kijowskiego Jakuba Woronieckiego oraz wojewody poznańskiego Stanisława Górki i marszałka nadwornego Andrzeja Zborowskiego.  
     W Krakowie utworzono Gimnazjum Nowodworskie, tj. szkołę średnią funkcjonującą pod auspicjami Uniwersytetu Jagiellońskiego, której klasy wyższe miały stanowić rodzaj studiów wprowadzających do późniejszej edukacji na uniwersytecie.
     Ukazała się drukiem pierwsza oryginalna polska rozprawa o rolnictwie p.t. "Gospodarstwo", pióra Anzelma Gostomskiego, działacza obozu dysydenckiego, kalwina i wojewody rawskiego.
Wyjątki z "Gospodarstwa" Anzelma Gostomskiego.
Nauka urzędnikowi, jako się ma wobec kmiotkom sprawować
Kmieć naprzód posłuszeństwo panu winien, a iżby mu dobry przykład urzędnik z włodarzem z siebie dał, a ci co mu rozkażą, ma z pilnością dojźrzec tego, aby tako było: bo nic na rozkazaniu, ale na dojźrzeniu każda rzecz należy, aby uczyniono. Gdzie nie posłucha, dom zamknąć; gdzie nie wynidzie, chłostę 4 plagi przez gołe ciało, i znowu odrobić kazać.
Kmieć kiedy z czym albo po co przyjdzie, aby nie czekał, zaraz go odprawić. Kmieć ma tego strzec, a urzędnik ma tego dojźrzeć, aby we złą drogę żaden sprzężajem nie robił, ale na ten czas sam sobą ma robić, bo się taka robota ma naleźć i w niepogodę, i we złą drogę, gdyż w każdym domu zawżdy jest co czynić. Kmieć gdy na przewód[1] jedzie, ma tego pilnie strzec, aby lada z czym nie jeździł ani ze czczym wozem nazad, kiedy mu jest dać co wziąć, jednak ma się urzędnikowi opowiedzieć, choć nic nie powiezie. Wór, siekierę zawżdy ma mieć ze sobą.
     Pisał po bitwie Zamoyski do króla Zygmunta: Zwiedliśmy bitwę z sobą pod Byczyną, /.../ atoli Pan Bóg dał zwycięstwo; a co większa, iż po bitwie arcyksiążę ustąpił do miasteczka, /.../ i jest już /.../ w ręku /.../. Zdało mi się z nim po ludzku obejść, nie chcąc nieludzkością Pana Boga obrażać i folgując temu, aby do rąk żywo arcyksiążę przyszedł, na czym sens wojny należał. Wzięcie do niewoli niefortunnego pretendenta do tronu było wielkim sukcesem, gdyż aby uzyskać wolność musiał wyrzec się praw do korony i uznać Zygmunta III prawnym królem Rzeczpospolitej.
1589
     9 III - Zawarty został traktat bytomsko-będziński pomiędzy Rzeczpospolitą i Habsburgami. Na jego podstawie cesarz Rudolf II uznał Zygmunta III Wazę prawowitym królem polsko-litewskim i zobowiązał się nie ingerować w wewnętrzne sprawy Rzeczpospolitej.
     III - IV - Odbył się w Warszawie sejm pacyfikacyjny. Uchwalił on amnestię wobec stronników arcyksięcia Maksymiliana oraz odrzucił projekt reformy ustrojowej zgłoszony przez Jana Zamoyskiego. Propozycja kanclerza zakładała usprawnienie przeprowadzania wolnej elekcji przez skrócenie bezkrólewia i wprowadzenia głosowania większością, a także wykluczenie przedstawicieli Habsburgów z grona kandydatów do tronu polskiego. Właśnie ten ostatni punkt programu reformy stał się przyczyną odrzucenia go w całości przez sejm w kwietniu tego roku.
     2 VIII - Zmarł tragiczną śmiercią Henryk III Walezy, król Francji, a także w latach 1573-74 władca Polski, pierwszy wybrany drogą wolnej elekcji. Śmierć nastąpiła w wyniku zamachu jakiego dokonał, dzień wcześniej na jego osobie dominikanin, Jakub Clement.
 
 
 
1590
     III - IV - Obradował sejm walny w Warszawie, podczas którego zabroniono Kozakom organizowania wypraw na obszary państw sąsiednich. Zdecydowano też o wydzieleniu z królewszczyzn majątków, określanych jako ekonomie, oraz dochodów na utrzymanie króla, rodziny panującej i dworu. Oznaczało to oddzielenie skarbu publicznego od królewskiego.  
 
 
1591
     Na Ukrainie wybuchło powstanie kozackie pod wodzą Krzysztofa Kosińskiego. Spór Kosińskiego z rodem Ostrogskich rychło przerodził się w powstanie skierowane zarówno przeciwko magnatom kresowym jak i całej Rzeczpospolitej. Początkowo Kozacy odnosili zwycięstwa, zdobyli zamek w Białej Cerkwi i splądrowali wiele majątków szlacheckich. Dopiero interwencja wojsk koronnych doprowadziła do pobicia powstańców pod Piątkiem, 2 II 1593 roku, a zwabiony podstępnie na rozmowy do Czerkas Kosiński został zamordowany przez ludzi księcia Aleksandra Wiśniowieckiego w sierpniu 1593 roku.  
     W Krakowie doszło do rozruchów na tle religijnym. Gdy bawiący w mieście protestanccy Szkoci pobili kilku rzemieślników, tłum mieszczan zniszczył kramy kupców francuskich i szkockich oraz podpalił zbór ariański, który następnie rozebrano. Brak reakcji ze strony króla oznaczał odejście od przestrzegania podstaw konfederacji warszawskiej z 1574 roku, zaś Piotr Skarga w "Upomnieniu do ewangelików i do wszystkich społem niekatolików" pisał, że do skażenia zborów krakowskich jasną, wielką i słabszym katolikom niewytrwaną przyczynę wasi bracia ewangelicy podali.
     W Krakowie ukazał się drukiem jeden z najcenniejszych traktatów poświęconych chorobom zakaźnym p.t. "Ksiąg czworo o przyczynach morowego powietrza" autorstwa Piotra Umiastowskiego.
 
1592
     31 V - Zygmunt III Waza poślubił arcyksiężniczkę Annę Habsburżankę, którą jednocześnie na polską królowę ukoronowano. Małżeństwo to oznaczało stopniowe przechodzenie przez króla na stronę obozu cesarskiego w polityce międzynarodowej. Uroczystości ślubne i małżeńskie miały bardzo bogatą oprawę.
     Decyzją sejmu w Polsce nastąpiło przywrócenie egzekucji starościńskiej przy sądownictwie kościelnym, co oznaczało wyraźne odejście od polityki tolerancji religijnej.
 
 
     Ceremonje odprawiwszy, szedł tak król jako i królowa, w koronie i ubiorze królewskim na pokoje swe... Po obiedzie tańce bywały oprócz dnia pierwszego, bo też królowa dnia tego sakrament Pański przyjmowała. Trzeciego dnia oddawano dary królowej młodej od cesarza, Wenetów, książąt i miast wielu. Po tym ze czwartku na piątek całą noc były maszkary (bal maskowy) tamże w zamku na sali, kosztem wielkim do tego przyprawionej, która na kształt nieba była zasklepiona modrym płótnem, a po niej były gwiazdy złote, które od wielkości świec, co w górę tkwiały, świeciły, jako owe gwiazdy na niebie. Ściany też wszystkie rozmaitej barwy kitajkami (tkaninami) były wkoło obite. /.../ W niedzielą były gonitwy na rynku, /.../ gdzie też było także sztuk i kunsztów osobliwych kilka. Jako naprzód świat królewski, które Atlas i Herkules dźwigał. Nuż okręt starosty piotrkowskiego, na którym była strzelba przyprawna i rac pełno. /.../ Więc góra zapalona, którą krokodylowie wieźli, starosty chęcińskiego. /.../ Po tym cztery pary z sobą goniły. Po tym sam król w maszkarach obyczajem włoskim gonił, a z nim innych barzo wiele, którzy także w maszkarach wszyscy razem byli. - tak opisał te wydarzenia w "Kronice polskiej" Joachim Bielski.
1593
     Król Zygmunt III Waza opuścił kraj i udał się do Szwecji, by objąć tron po zmarłym ojcu, Janie III Wazie. Pod nieobecność monarchy władzę w państwie przejął arcybiskup gnieźnieński Stanisław Karnkowski, prymas Kościoła katolickiego w Rzeczpospolitej.  
      W kraju ukazał się drukiem polski przekład "Nowego Testamentu" sporządzony przez Jakuba Wujka  
1594
     19 II - W Uppsali odbyła się uroczysta koronacja Zygmunta III Wazy na króla Szwecji. Władca potwierdził wszystkie dotychczasowe prawa i przywileje ludności szwedzkiej i zgodził się, aby pod jego nieobecność rządy w państwie sprawowała rada ze stryjem Zygmunta, Karolem Sudermańskim na czele.
     Na Ukrainie wybuchło powstanie kozackie pod wodzą Semena Nalewajki. Miało ono bardzo szeroki zasięg i objęło także obszary Podola, Wołynia i częściowo Białorusi. Kozacy dokonali wielu aktów terroru, napadali na zamki, dwory szlacheckie i miasta
 
 
     Współczesny tamtym wydarzeniom kronikarz Andrzej Lubieniecki pisał: Pierwej Kosiński, a potem Nalewajko zebrawszy się na hultajstwa kozackiego wielkie wojska, do których co dzień przybywało, bo słudzy z końmi i poddani od panów do nich uciekali. I tak się wszystkie kąty polskie i litewskie były bardzo potrwożyły, bo się wszystkim zdało, że do nich to łotrostwo ma powrócić. Aż do końca 1595 roku Nalewajko odnosił sukcesy, gdyż mógł liczyć na poparcie dolnych warstw społecznych wschodnich ziem Rzeczpospolitej, które traktując powstanie jako ruch przeciw szlachcie liczyły na wyrównanie swoich krzywd. Najazdy kozackie miały bardzo krwawy charakter, czego przykładem może być, choćby, złupienie największego miasta Białorusi, Mohylewa. Nalewajko /.../ spalił doszczętu Mohylów, miasto sławne, miasto pobożne, domy, kramy, gród; wszystkich domostw spłonęło 500 a 400 sklepów z wielkimi skarbami. Kozacy bili, rąbali, bezcześcili mieszczan, bojarów, ludzi uczciwych, tak mężczyzn jak niewiasty, a także małe dziatki.- zapisał anonimowy kronikarz tamtych lat. Dopiero zdecydowana akcja hetmana polnego koronnego Stanisława Żółkiewskiego doprowadziła do zwrotu wydarzeń. Na początku 1596 roku Kozacy zostali pokonani przez siły koronne pod Białą Cerkwią i Ostrym Kamieniem, a następnie zmuszeni do kapitulacji pod Sołonicą w czerwcu tegoż roku. Część powstańców w odwecie wymordowano, a Semen Nalewajko po torturach został w Warszawie, w 1597 roku ścięty, a jego zwłoki poćwiartowano.
1595
     Jan Zamoyski odbył zbrojną wyprawę na Mołdawię, pokonał Tatarów pod Cecorą i osadził na tronie hospodarskim przychylnego Polsce Jeremiego Mohyłę.
 
 
     29 I - W północnym skrzydle zamku wawelskiego wybuchł pożar, który zniszczył całe jego renesansowe skrzydło. Zniszczenia są tak wielkie, że król postanawia o swoich przenosinach do Warszawy. W wyniku zarządzonej odbudowy zamku królewskiego na Wawelu spalone skrzydło otrzymało formę barokową.
     15 III - W Zamościu nastąpiło otwarcie Akademii Zamoyskiej, ufundowanej przez Jana Zamoyskiego. Celem szkoły było kształcenie synów szlacheckich według najlepszych wzorów kultury humanistycznej oraz przygotowywanie ich do służby publicznej. Wystawił i założył Akademię, w której oprócz teologii do wszystkich nauk są profesorowie.  Przy niej jest zgromadzenie zwane alumni, gdzie znaczna liczba wybranej młodzieży ubogiej kosztem tego pana jest utrzymywaną. Widać w nich bystrość i można mieć nadzieję, że wyrosną na dzielnych mężów. Często ich odwiedza, sam się ich zapytuje i niespodzianie na egzamina schodzi. Częstokroć grać im każe reprezentacje teatralne, wyjęte po większej części z historii rzymskiej. Podaje im się tylko temat, do którego sami akcję i układ rozmowy stosować powinni w łacińskim języku. - pisał Bernardo Vanozzi, sekretarz nuncjusza papieskiego w Rzeczpospolitej o Janie Zamoyskim i utworzonej przez niego szkole. Niestety, po śmierci swego twórcy w 1605 roku Akademia wyraźnie podupadła i straciła na znaczeniu.
     Marcin z Urzędowa ogłosił drukiem "Herbarz polski, to jest o przyrodzeniu ziół i drzew rozmaitych i innych rzeczy do lekarstw należących", wysokiej klasy dzieło botaniczne zawierające informacje oparte na literaturze naukowej i obserwacjach.
 

później

[1] Przewód - służebność, która polegała nie tylko na dostarczaniu koni i wozu, ale także ludzi do pilnowania transportu.
Dodaj do swoich materiałów