+ Pokaż spis treści

Oceany i morza

Ogół oceanów i mórz występujących na naszym globie nazywamy OCEANEM ŚWIATOWYM (Wszechoceanem).

Wody światowego oceanu stanowią aż 71% ogólnej powierzchni Ziemi (361 mln km2). Charakteryzuje je nierównomierne rozmieszczenie na kuli ziemskiej:

  • półkula północna - 39% ląd i 61% wszechocean
  • półkula południowa - 18% ląd i 89% wszechocean

Ocean Światowy podzielony jest na akweny (oceany), których granice są umowne:Ocean Spokojny (Pacyfik) - leży między Ameryką Północną i Południową , Antarktydą, Australią i Azją

  1. Ocean Atlantycki (Atlantyk) - leży między Europą, Afryką, Antarktydą, Ameryką Północną i Południową
  2. Ocean Indyjski - leży między Afryką, Azją, Australią i Antarktydą
  3. Ocean Arktyczny (Ocean Lodowaty Północny, Morze Arktyczne) - leży między północnymi wybrzeżami Europy, Azji i Ameryki Północnej

AKWENY OCEANU ŚWITOWEGOW skład wód Oceanu Światowego wchodzą:

  • morza - części oceanów bezpośrednio przylegające do lądów a oddzielone od wód otwartego oceanu półwyspami lub łukami wysp.

    Klasyfikacja mórz ze względu na położenie i sposób połączenia z Wszechoceanem:
    • przybrzeżne - oddzielone od oceanu półwyspem (np. M. Ochockie)
    • śródziemne (śródlądowe) - zewsząd otoczone przez lądy, połączone z oceanem przez cieśniny (np. M. Śródziemne)
    • otwarte - bezpośrednio połączone z wodami Wszechoceanu (np. M. Północne)
    • zamknięte - odcięte od wód Wszechoceanu (np. M. Kaspijskie)
    • międzywyspowe - oddzielone od otwartego oceanu przez wyspy i archipelagi (np. M. Koralowe)

  • zatoki - części mórz lub oceanów głęboko wcinające się w ląd
  • cieśniny - pasma wód, łączące dwa baseny, które rozdziela ląd


WŁAŚCIWOŚCI WODY MORSKIEJ (OCEANICZNEJ)


Zasolenie

Określa ilość gramów soli rozpuszczonych w jednym kilogramie wody morskiej ( jednostki - promile ?).

ZASOLENIE WODY MORSKIEJZasolenie poszczególnych części wód Oceanu Światowego zależy od:

  • opadów atmosferycznych
  • parowania
  • dopływu wód powierzchniowych
  • prądów morskich


TEMPERATURA


Głównym źródłem ciepła przypowierzchniowej warstwy wody jest:

  • promieniowanie słoneczne
  • ciepło wód lądowych
  • ciepło wód atmosferycznych (opadów)
  • wymiana wód (ciepłe prądy)

Rozkład temperatur w poziomie:

Temperatury maleją wraz ze wzrostem szerokości geograficznej:

  • strefa okołobiegunowa (-1oC do - 2oC)
  • strefa umiarkowana (0o - 17oC)
  • strefa międzyzwrotnikowa (+28oC) a w morzach śródlądowych (M. Czerwone) nawet do (+34oC)

Średnia roczna temperatura wód powierzchniowych oceanów wynosi ok. 17oC.

Rozkład temperatur w pionie:

  • warstwa przypowierzchniowa - sięga do 400 m. głębokości. Temperatura dzięki mieszaniu się wód jest prawie jednakowa i zależy od czynników zewnętrznych
  • warstwa przejściowa - od 400 do 1200 m. głębokości. Charakterystyczny spadek temperatury do +5oC
  • warstwa głębinowa - poniżej 1200m. charakteryzuje się stałą temperaturą +1oC

Średnia temperatura wszystkich wód morskich wynosi +3,5oC.

Barwa

Zabarwienie wody morskiej jest uzależnione od oświetlenia, czyli od ilości pochłoniętych promieni słonecznych.

W zależności od głębokości zmienia się barwa wody morskiej (od szafirowej do brunatnej) oraz jej przezroczystość.

Różne oświetlenie Ziemi powoduje że barwa wody morskiej zmienia się od niebieskiej ,w obszarach niskich szerokości geograficznych, przez niebieskozieloną , zieloną do brunatnej w obszarach wysokich szerokości geograficznych.

DYNAMIKA WÓD


Ruchy wody morskiej:

Falowanie może być wywołane wiatrem (falowanie wiatrowe) i ruchami sejsmicznymi (falowanie sejsmiczne):

  • falowanie wiatrowe powstaje gdy wiatr oddziaływuje na powierzchnię morza.
  • falowanie sejsmiczne (tsunami) powstaje w wyniku trzęsień ziemi i wybuchów wulkanów.
    Są to fale spiętrzające się w strefie brzegowej (do 40 m. wysokości) zatem niosące ogólne zniszczenie. Fale sejsmiczne mogą być wywołane również podwodnymi osuwiskami, obrywami lub wybuchami atomowymi


Pływy (przypływy i odpływy) - to pionowe ruchy (podnoszenie i opadanie) powierzchni wody morskiej. Ruchy te wywołane są siłami przyciągania Księżyca i Słońca, które powodują wyraźne spiętrzanie wód. W skrajnych przypadkach poziom morza może podnieść się nawet o 20 m.

Pływy mórz występują rytmicznie. Każda fala przypływowa tworzy się co 12 godzin i 27 minut. Zatem przypływ opóźnia się w stosunku do doby o 54 minuty.

Mechanizm działania pływów:

Powierzchnia wód podnosi się po stronie zwróconej do Księżyca, tam siła przyciągania jest największa i woda kieruje się w tę stronę, tworząc na powierzchni oceanu wielką wypukłość. Na tym obszarze następuje przypływ. Wody te zostały zabrane z innych części oceanu, gdzie w tym samym czasie obserwuje się niedobór wód (obniżenie poziomu wód) czyli odpływ.

Przypływ syzygijny (syzygia = połączenie) - tworzy się gdy sumują się siły pływotwórcze (przyciągania Słońca i Księżyca). Charakteryzuje się bardzo dużym przypływem i bardzo niskim odpływem. Występuje w czasie nowiu i pełni Księżyca mniej więcej co 14 dni.

Przypływ kwadraturowy - tworzy się gdy linia Ziemia-Słonce i Ziemia-Księżyc tworzą ze sobą kąt prosty. Charakteryzuje się bardzo małymi pływami. Występuje gdy Księżyc znajduje się w I lub III kwadrze, a siły przyciągania Słońca i Księżyca odejmują się.

Wysokość pływów zależy od:

  • szerokości geograficznej
  • głębokości zbiorników morskich
  • pór roku
  • kształtu linii brzegowej


Prądy morskie
- to poziome ruchy wody morskiej wywołane przemieszczaniem dużych objętościowo ilości wód na znaczne odległości i w określonym kierunku

Rodzaje prądów morskich:

  • powierzchniowe - powstają pod wpływem stałych wiatrów (głównie pasatów)
  • głębinowe - powstają w wyniku różnic gęstości wody wywołanych nierównomiernym nagrzaniem powierzchni mórz i oceanów


Klasyfikacja ze względu na termikę niesionych wód:

  • prądy ciepłe - o temperaturze wód niesionych prądem większej niż temperatura wód otaczających. Kierunek: płyną z niższych do wyższych szerokości geograficznych
  • prądy zimne - o temperaturze wód niesionych prądem mniejszej niż temperatura wód otaczających. Kierunek: płyną z wyższych do niższych szerokości geograficznych


Przebieg prądów zależy od:

  • siły Coriolisa - która powoduje odchylenie prądów od właściwego kierunku: w prawo na półkuli północnej i w lewo na półkuli południowej
  • rozmieszczenia lądów i mórz
  • zarysu linii brzegowej kontynentów
  • ukształtowania powierzchni dna oceanicznego


Prądy morskie wpływają na:

  • zasolenie wody morskiej
  • zawartość tlenu w wodzie morskiej
  • barwę wody morskiej
  • przezroczystość
  • klimat - prądy ciepłe powodują wzrost temperatury i parowania a zimne odwrotnie (El Nino*)