+ Pokaż spis treści

Neolit

1.   Ok. VIII tysiąclecia p.n.e. na Bliskim Wschodzie i VI tysiąclecia p.n.e. w Europie człowiek sam zaczynał produkować żywność, uprawiając rośliny i hodując zwierzęta.

Na Bliskim i Środkowym Wschodzie, na obszarze zwanym Żyznym Półksiężycem, który rozciągał się od wybrzeży Morza Śródziemnego po Mezopotamię i północne krańce Syrii, przyroda obdarzała ludzi wieloma gatunkami zbóż oraz innymi jadalnymi roślinami. W stanie dzikim żyły tam owce, kozy, świnie i bydło.
Zwierzęta początkowo trzymano w zagrodzie i zabijano w razie potrzeby otrzymując mięso i skóry. Z czasem człowiek nauczył się je doić (mleko), strzyc aby uzyskać wełnę, a także wykorzystywać jako siłę pociągową lub do noszenia ciężarów. Do oswojonych zwierząt dołączył również pies i koń.

2.   Hodowca, a zwłaszcza rolnik potrzebował stałego miejsca zamieszkania. Zmiana trybu życia z koczowniczego na osiadły nastąpiła w neolicie, a ponieważ miała dalekosiężne skutki nazywamy ją "neolityczną rewolucją".
Wraz z nową organizacją życia społecznego i gospodarczego pojawiły się ważne "innowacje technologiczne": naczynia ceramiczne oraz tkactwo.

Ceramika pozwalała na przechowywanie zapasów żywności i gotowanie gorących posiłków. W pożywieniu ludzi pojawiały się wywary zbożowe, zupy z jarzyn i chleb (placki - podpłomyki). Naczynia z wypalanej gliny można było stawiać bezpośrednio na ogniu - ten sposób zastąpił gotowanie techniką gorących kamieni wrzucanych do naczynia ze skóry. Dietę uzupełniały produkty pochodzące ze zbieractwa, myślistwa i rybołówstwa, ale podstawę pożywienia stanowiła żywność "wyprodukowana".
Włókna tkane z lnu i wełny umożliwiały wytwarzanie bardziej różnorodnej odzieży.

3.   Mając zapasy żywności grupa mogła zwiększyć swoją liczebność. Nie musiała wędrować. Ponieważ uprawa roli dostarczała żywności w określonych porach roku, konieczne było jej przechowywanie. Od zapasów w postaci płodów rolnych lub stad zwierząt hodowlanych zależał byt osadników. Jednocześnie mogły stawać się one obiektem pożądania innych grup ludzi - przyczyną napaści i grabieży. W celu obrony interesów grupy, zaczęły powstawać zalążki systemów społeczno-politycznych.

Wzrost liczby ludzi mieszkających w osadzie sprawiał, że grupy nie stanowiła jedna rodzina, ale kilka tworzących ród, a nawet plemię, czyli zrzeszenie rodów.
Rozwijał się handel. Surowce, narzędzia z najbardziej cenionych odmian skał oraz niektóre ozdoby, docierały do osad oddalonych o kilkaset kilometrów od złóż czy miejsc wytworzenia.

4.   W neolicie pojawiały się w Europie tajemnicze konstrukcje kamienne - megality. Wykonane były z bloków surowego lub z grubsza obrobionego kamienia różnej wielkości. Miały najprawdopodobniej przeznaczenie kultowe. Były związane z obserwacjami astronomicznymi albo miały charakter grobowców.

Wyróżniamy pionowe bloki kamienne ustawione pojedynczo lub zgrupowane (menhiry), kamienne kręgi oraz groby megalityczne.

5.   Kolebką cywilizacji był Bliski Wschód. Tam właśnie po ostatnim zlodowaceniu (około 20 000 lat temu), wraz z postępującym ociepleniem wzrosła ilość opadów, a wyżynne obszary wschodnich wybrzeży Morza Śródziemnego oraz zbocza gór Azji Mniejszej i Mezopotamii pokryły się wiecznie zielonymi lasami pistacjowo-dębowymi i sawannami. Otwarte przestrzenie porastały naturalne skupiska dzikich zbóż.

Zamieszkujący te tereny ludzie coraz wszechstronniej zaczęli wykorzystywać środowisko. Polowali na dzikie kozy i owce. Ważnym źródłem pożywienia stało się rybołówstwo. Wzrastała rola zbieractwa - pozyskiwano mięczaki, skorupiaki i owoce dzikich roślin. Zwłaszcza zbieranie nasion dziko rosnących zbóż przynosiło dobre efekty, zapewniając nawet całoroczne zapasy. Dostatek pożywienia przyczynił się do wzrostu liczby ludności i umożliwił rozwój osadnictwa. Pojawiły się rozległe obozowiska wykorzystywane przez dłuższy czas. Liczebność grup mogła wzrastać.

Pojawiły się również nowe narzędzia, które można było wykorzystywać do zdobycia pokarmu roślinnego (sierpy, moździerze, tłuczki, rozcieracze żarna). Zaczęto wyrabiać pierwsze kamienne naczynia.

Pogłębienie wiedzy o cyklach wegetacyjnych roślin umożliwiło siew dzikich zbóż w pobliżu obozowisk. Poznanie obyczajów zwierząt zapoczątkowało hodowlę półdzikich stad, powstałych ze schwytanych młodych kóz i owiec, później dołączyło do nich bydło. Spośród roślin najwcześniej "udomowiono" pszenicę, jęczmień, a także soczewicę, wykę i groch.

Proces "neolitycznej rewolucji" na Bliskim Wschodzie trwał od X do VII tysiąclecia p.n.e. 

6.   Neolityczne społeczności zaczęły zasiedlać doliny wielkich rzek. Tutaj znajdował człowiek najlepsze warunki do osadnictwa, zatem gęstość zaludnienia mogła być większa niż na pozostałych obszarach. Rzeki były także ważnymi szlakami komunikacyjnymi.

Podstawowym zajęciem ludzi było rolnictwo - niezbędne zatem były żyzne gleby. Powinny stanowić duży obszar, aby uzyskiwane plony mogły wyżywić wszystkich mieszkających w tym rejonie. Dodatkowo powinny być żyzne przez cały rok. Musiało również istnieć duże źródło słodkiej wody, a ukształtowanie terenu musi sprzyjać założeniu wielu osad - najlepiej, żeby była to równinna dolina.

Wszystkie te warunki jednocześnie spełniają na ogół doliny wielkich rzek. Obejmują duży obszar z dobrymi, żyznymi glebami, które poprzez wylewy są regularnie nawożone namułem. Nie brakuje pitnej wody, a brzegi są świetnym miejscem do zakładania osad.

Pamiętać należy również o klimacie, który musi sprzyjać wegetacji roślin, a najlepiej, aby umożliwiał kilkakrotne zbiory plonów, charakteryzować się odpowiednią ilością opadów, dni słonecznych i temperaturą. Nie może być za gorąco i za zimno. Najlepiej te uwarunkowania spełniał klimat podzwrotnikowy lub umiarkowanie ciepły. Występuje on na Ziemi w pasie pomiędzy 20o a 40o szerokości geograficznej.

Jednak rzeki mogły również niszczyć. Wynikała stąd konieczność budowy wałów i sieci irygacyjnych. Kanały umożliwiały nie tylko odprowadzenie wody po wylewie rzeki, ale również doprowadzenie wody na tereny dalej położone, które dzięki temu można było zagospodarować pod uprawę.
Na półkuli południowej takich miejsc nie znajdziemy. Na półkuli północnej jest ich kilka:

  • dolina Nilu (tu rozwinie się cywilizacja egipska),
  • dolina Tygrysu i Eufratu (tu rozwiną się cywilizacje mezopotamskie),
  • dolina Indusu (tu rozwinie się cywilizacja Indii),
  • dolina Huang-ho, czyli Rzeki Żółtej (tu rozwinie się cywilizacja Chin).

 

7.   Powstawały coraz większe osady. Wznoszono w nich stałe domy ze specjalnie przygotowanych do tego materiałów (m.in. glinianych cegieł). Zaczęto w nich wyodrębniać izby o różnym przeznaczeniu. Niektóre osady otaczano potężnymi fortyfikacjami. W ten sposób zaczęły powstawać skupiska o charakterze miejskim. Rozwijało się w nich rzemiosło (garncarstwo, plecionkarstwo, tkactwo, obróbka kamieni, kości rogu i pierwsze próby obróbki miedzi) i wymiana handlowa.
Zmianom ekonomicznym towarzyszył rozwój systemów religijnych. Zaczęto budować świątynie. Podstawowe znaczenie miał kult bóstw płodności i urodzaju. Istotną rolę odgrywał również kult przodków.
Najstarszą znaną osadą obronną na świecie było Jerycho w Palestynie (8350 - 7400 r. p.n.e.). Obejmowało obszar ok. 4 ha w żyznej oazie nad Jordanem. Otoczone było grubym na 3 m murem o wysokości 5 m z kilkoma wieżami o wysokości do 9 m oraz fosą. Domy o owalnym kształcie budowano z suszonych cegieł.