+ Pokaż spis treści

Narodziny średniowiecza

Cesarstwo Wschodniorzymskie - Bizancjum


Kalendarium

330 r. Konstantynopol druga stolicą Cesarstwa Rzymskiego
395 r. ostateczny podział Cesarstwa po śmierci Teodozjusza I
527-565 r. panowanie cesarza Justyniana I Wielkiego, próba odtworzenia Imperium Rzymskiego
VII w. utrata ziem w Afryce na rzecz Arabów
800 r po koronacji Karola Wielkiego na cesarza rzymskiego uznanie utraty Rzymu i Rawenny
IX w. utrata Krety i Sycylii na rzecz Arabów - koniec dominacji w basenie Morza Śródziemnego
979-1025 r. panowanie cesarza Bazylego II Bułgarobójcy, apogeum potęgi Bizancjum w średniowieczu
1453 - zdobycie Bizancjum przez Turków

Twórca potęgi Konstantynopola cesarz Konstantyn Wielki na łożu śmierci przyjął chrzest1. Upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego nie pociągnął za sobą upadku wschodniej części Imperium Romanum. Cesarstwo Wschodniorzymskie nie tylko oparło się wstrząsom epoki, ale zaczęło aspirować do roli jedynego spadkobiercy starożytnego Rzymu Równoprawnie funkcjonowały nazwy stolicy tego państwa: Konstantynopol i Bizancjum (nazwa greckiej kolonii, która wcześniej istniała na obszarze Konstantynopola), a ta ostatnia objęła również całe imperium, które zaczęta określać mianem Cesarstwa Bizantyjskiego (lub krótko Bizancjum).

2. Miasto Bizancjum wybrał na stolicę, rozbudował i upiększył cesarz rzymski Konstantyn I Wielki. Od niego pochodzi nazwa Konstantynopol. Stolica cesarstwa miała bardzo korzystne położenie geograficzne: umiejscowione nad cieśniną Bosfor będącą łącznikiem pomiędzy Morzem Czarnym i Morzem Śródziemnym, a zarazem oddzielającą Azję od Europy, z trzech stron otoczone morzem, z czwartej zamknięte potężnymi murami obronnymi Bizancjum miało dogodniejsze położenie geograficzne niż Rzym oraz korzystniejszy klimat: latem powietrze nie był tak duszące i cuchnące, a zimy nie były tak ponure i wilgotne, jak w położonym na bagnach Rzymie. Leżąc na styku dwóch kontynentów Bizancjum przesiąkało duchem azjatyckim, a rodzimym językiem była tam greka nie łacina.

3. Dogodne położenie pomogło przetrwać imperium wschodniemu katastrofy, które ostatecznie spowodowały abdykację ostatniego cesarza na Zachodzie w roku 476 r. Odbudowy cesarstwa rzymskiego w dawnych granicach podjął się cesarz bizantyjski Justynian I Wielki. Wojska pod dowództwem Belizariusza opanowały w 533 r. Afrykę północną, a w latach 536-555 Italię (na zarząd wojskowy Italii - egzarchat wyznaczono Rawennę) oraz południową Hiszpanię.
      Zdobycze Justyniana okazały się nietrwałe - Imperium nie było w stanie bronić tak rozciągniętych granic. Po jego śmierci większą część Italii podbili Longobardowie, odpadła Hiszpania, najdłużej, do VII w. utrzymano zwierzchnictwo w północnej Afryce. Ilirię, Trację, Macedonię i Grecję najeżdżali Słowianie i Awarowie, docierając nawet pod Konstantynopol (619, 629 r.). Ogromnego wysiłku militarnego wymagała również obrona przed ekspansją Persów, którzy w 610 roku zagrozili samej stolicy cesarstwa oraz opanowali Syrię, a następnie zdobyli Antochię (611), Jerozolimę (614), a wreszcie uderzyli na Egipt i zajęli Aleksandrię (616). Cesarz Herakliusz wtargnął przez Armenię do wnętrza państwa perskiego docierając aż do Trezbiru. Wewnętrzny kryzys w Persji umożliwił Bizantyjczykom odzyskanie na mocy podpisanego w 628 roku pokoju Egiptu, Syrii i Armenii (oraz wywiezionych z Jerozolimy relikwii drzewa krzyża Chrystusowego). Oba państwa w wyniku prowadzonej wojny były mocno wyczerpane, a pokój nie dał żadnej ze stron spodziewanych korzyści.
      W VII wieku gwałtowna ekspansja Arabów pozbawiła osłabione wojnami i wewnętrznymi konfliktami Bizancjum znacznej części prowincji azjatyckich i afrykańskich oraz zagroziła istnieniu samego Cesarstwa. Znowu celem ataków stał się Konstantynopol (673-677 r.) - miasto zostało uratowane dzięki rozbudowanej nowoczesnej flocie wyposażonej w "ogień grecki", która była w stanie neutralizować działania floty arabskiej.

      Substancję tę wytworzył syryjski Grek i odtąd stała się "amunicją" pierwszych miotaczy płomieni (tzw. syfonów), za pomocą których opryskiwano wroga mieszaniną zapalającą się przy zetknięciu z wodą. Nie można je był zatem ugasić żadnym dostępnym wówczas środkiem. Miotacze były jednym z podstawowych elementów uzbrojenia dramonu ("statek linii" - długi wiosłowiec z załogą liczącą około 300 osób). Aby zapobiec przypadkowym samozapaleniom drewnianych części okrętów pokrywano je skórami zwierzęcymi. Ogniem greckim nasycano również pociski zapalające machin miotających.
      W swoim czasie ogień grecki był pilnie strzeżoną tajemnicą państwową, dlatego tak trudno dokładnie ustalić, z jakich surowców go produkowano. Najprawdopodobniej głównymi składnikami były: siarka, węgiel, saletra potasowa, wapno palone, olej lub ropa naftowa. Skuteczność działania ognia greckiego sprawdziła się wielokrotnie, o czym świadczy opis walk z roku 941 roku; sporządzony przez bizantyjskiego kronikarza:

"(...) Igor (...) król plemienia Rusinów wyruszył przeciwko Konstantynopolowi z siłą ponad tysiąca statków. (...) Bizantyjczycy zachowali tak potrzebną w owej sytuacji zimną krew. I po zajęciu pozycji pośrodku nieprzyjacielskiej floty wystrzeliwali ogień na wszystkie strony. Rusini, widząc co się dzieje , wyskakiwali za burtę, woleli bowiem śmierć przez utopienie, niż kremację. Niektórzy przytłoczeni ciężarem zbroi szli od razu na dno tak, iż wszelki słuch po nich zaginął Inni spłonęli żywcem unosząc się na powierzchni morza."
Liuprand, Christian Topography III. 65-66, [za:] Peter Arnott, Bizantyjczycy i ich świat, Warszawa 1979, s.171-172


      Arabowie w 670 roku zajęli zachodnią Afrykę, a w 698 roku padła zdobyta przez nich ostatnia twierdza bizantyjska w Afryce - Kartagina. W 717 roku ponownie próbowali zdobyć Konstantynopol, jednak mimo rocznego oblężenia musieli odstąpić. Ten okres walk z Arabami zakończył się po zwycięstwie w 740 roku cesarza Leona III pod Akrojon i ustaleniem granicy bizantyjsko-arabskiej na górach Taurus. Od tego czasu najazdy arabskie nie zagrażały już istnieniu Bizancjum.
      W II połowie VII wieku na Półwysep Bałkański wdarły się tureckie plemiona Bułgarów, którzy w 680 roku pokonali armię cesarską nad dolnym Dunajem. Na Bałkanach powstało silne państwo Bułgarów i zaczęło zagrażać Konstantynopolowi.
      Cesarstwo wyszło z kryzysu VI-VII wieku znacznie zmniejszone, ale zarazem bardziej jednolite. Utrata wschodnich prowincji sprawiła, że było bardziej greckie - choć jego mieszkańcy nazywali siebie Rzymianami i czuli się dziedzicami starego imperium. Znacznie zmalało jego międzynarodowe znaczenie. To właśnie od tego czasu Cesarstwo Wschodniorzymskie tradycyjnie nazywane jest przez historyków Bizancjum, aby podkreślić różnice, jakie dzielą je od starego Imperium Romanum.

Oblężenie Konstantynopola przez Turków4. W 1453 roku Konstantynopol po dwóch miesiącach oblężenia został zdobyty przez Turków. Ostatni cesarz Konstantyn XI Dragases Paleolog zginął w czasie walk. Militarny triumf sułtana Mahometa II Fatiha ("Zdobywcy") zakończył jedenaście wieków historii Cesarstwa Bizantyjskiego. Świadkiem ostatnich dni miasta był Nicolo Barbaro, z pochodzenia Wenecjanin, który zanotował w swoim pamiętniku:

" 29 maja 1453 roku (data dzienna upadku Konstantynopola)
Dzisiaj przypadł ostatni dzień walki, dzień w którym nasz Bóg wdał gorzki wyrok ostateczny dla Greków, dzień w którym Pan zgodził się, aby to miasto wpadło w ręce Turka Mehmeda beja, syna Murada... Wyrok ten, wydany przez Boga Wszechmogącego był wypełnieniem dawnych przepowiedni, w szczególności zaś pierwszej wygłoszonej przez świętego Konstantyna, który siedzi na koniu w pobliżu Hagia Sophii w tym oto mieście. Gestem swej ręki przepowiada on: ťZ tamtej strony świata nadejdzie ten, który mnie zniszczyŤ. Ręka jego wskazuje ku Antiochii, krainie zamieszkałej przez Turków. (...) Wypowiedział również inną przepowiednię: ťKiedy na niebie pojawi się znak księżyca, w ciągu kilku dni Turcy zajmą KonstantynopolŤ I obecne wszystkie przepowiednie się spełniły"

Nicolo Barbaro, A Diary of the Siege of Constaninopole, [za:] Peter Arnott, Bizantyjczycy i ich świat, Warszawa 1979, s.298-299

      Nad Bizancjum załopotały sztandary tureckie. Konstantynopol został przemianowany na Istambuł. Upadek Konstantynopola przyniósł istotne zmiany polityczne i w życiu duchowym Europy:
  • Państwo Turków osmańskich stało się azjatycko-europejskim mocarstwem, które prowadziło aktywną ekspansję na Bałkanach i Wschodniej Europie;
  • Traktowanie tej klęski jako triumfu islamskiego Wschodu nad chrześcijańskim Zachodem zmusiły skłócone państwa europejskie do "obrony przed islamem" i dalszą ekspansją Imperium Osmańskiego;
  • Europa utraciła dostęp do Morza Czarnego, a tym samym do lądowego szlaku handlowego do Indii;
  • Duchowe przywództwo kościoła prawosławnego przeszło z Bizancjum do Moskwy, która dzięki temu stała się "trzecim Rzymem";
  • Wielu uczonych bizantyjskich wyemigrowało lub uciekło do Włoch, co pozwoliło zacieśnić więź z antycznym dziedzictwem greckim i również przyczyniło się do powstania w Europie humanizmu.


5. Państwem bizantyjskim rządził despotycznie cesarz, przekonany, że jest obdarzony łaską Boga, niedostępny, otoczony wspaniałym dworem. Bizancjum stało się państwem teokratycznym. Cesarz był zarazem zwierzchnikiem Kościoła. Wynikało to z poglądów, że porządek na ziemi powinien odzwierciedlać porządek nadprzyrodzony. Taki układ władzy nazywany jest cezaropapizmem. Od cesarza Herakliusza (610-641) władcy bizantyjscy posługiwali się greckim tytułem basileus autokrator (cesarz jedynowładca). Władca niechętnie opuszczał stolicę toteż Bizantyjczycy rzadko mieli okazję go widzieć. Życie cesarza było jednym wielkim widowiskiem. Do którego dorabiano kostiumy, rekwizyty i choreografię. Z bladą twarzą powleczona pudrem i różem władca zasiadał na tronie w otoczeniu swych dworzan. Każdy wykonywany przez niego gest podporządkowany był wymogom surowej etykiety.

Cesarz bizantyjski w otoczeniu dworu - mozaika z Rawenny"Ceremoniał, jakiego należy przestrzegać podczas przyjmowania [państw obcych] posłów w pałacu (...) Jeżeli audiencja ma się odbyć w pałacu (...) gdy cesarz zasiada na tronie; wówczas tłum wznosi okrzyki życząc mu długiego życia. Prepozyt1 (...) wprowadza osobistą służbę cesarza, która według zwyczaju ustawia się po lewej i prawej stronie tronu. Gdy ci się już ustawili, prepozyt daje znak ostariuszowi2 , trzymającemu w ręku złotą rózgę, ten wychodzi i wprowadza urzędników (...) Gdy wszyscy znajdują się już na swoich miejscach (...) ostariusz wprowadza obcego posła (...) Poseł pada na twarz przed cesarzem, a w tej chwili odzywa się głos fletów. Poseł podnosi się i podchodzi bliżej, pozostając jednak w pewnej odległości od tronu.(...) Gdy logoteta3 zadaje posłowi zwykłe pytania złote lwy zaczynają ryczeć a złote ptaszki na tronie i na złotych drzewach rozmieszczone zaczynają śpiewać. Dzikie zwierzęta znajdujące się na stopniach tronu poczynają podnosić się ze swoich legowisk i wspinać na tylne łapy. Podczas gdy protonotariusz4 wnosi dar od posła, który on ofiaruje cesarzowi w imieniu swego pana. (...) Po wręczeniu darów poseł (...) składa czołobitność cesarzowi i oddala się. Gdy zmierza zaś do wyjścia (...) towarzyszy mu dźwięk fletów, ryk lwów, śpiew ptasząt a dzikie zwierzęta znów się podnoszą. Z chwilą gdy poseł znika, dają się słyszeć bębny ptaki milkną, z zwierzęta wracają na swe miejsca. (...) Poodejściu posłów prepozyt mówi donośnym głosem: "Rozkaz" (...) wychodzą senatorowie, składają cesarzowi życzenia długiego życia (...) wychodzi służba cesarska z tymi samymi życzeniami"
Konstantyn VII Porfirogenta o ceremoniale na dworze cesarskim, [za:] Wiek V-XV w źródłach, op., cit., s. 49-50

      Znakomitą ilustracją ikonograficzną pokazującą hierarchię na dworze cesarskim, będącą odzwierciedleniem porządku boskiego na ziemi są mozaiki z Rawenny. Na pierwszej widzimy pośrodku cesarza w aureoli (oznaka świętości), koronie, płaszczu i sandałach z purpury, które stanowią symbole władzy cesarskiej. Na lewo od władcy trzej duchowni, wśród nich arcybiskup Rawenny, z tyłu trzech urzędników, po prawej trzech oficerów z tarczą. Druga przedstawia cesarzową Teodorę, której towarzyszą damy dworu, żony dostojników oraz dwóch eunuchów.

6. W przeciwieństwie do średniowiecznych państw zachodnich, Bizancjum utrzymywało scentralizowaną administrację odziedziczona po późnym Cesarstwie Rzymskim, wielce rozbudowaną i kosztowną. Urzędnicy swoje wynagrodzenie otrzymywali raz do roku w zależności od piastowanego stanowiska w złocie i w drogich kamieniach.

7. Rządy Justyniana obfitowały w różnorodne osiągnięcia, jednym z najważniejszych, a zarazem najtrwalszym była kodyfikacja prawa5 .

Moneta z wizerunkiem cesarza Justyniana I"Cesarz August (...) postanowiliśmy ułożyć jeden kodeks pod szczęśliwą imienia naszego nazwą, który zawierałby zebrane ustawy, dawniej wydane (...) To tedy spieszymy się podać do waszej wiadomości, abyście wiedzieli, jak ciągle przejmuje Nas troska o dobro powszechne i jak staramy się, aby prawa nie budziły wątpliwości (...)"
(Codex Justinianus VI, I,3 [tłum. T. Krasicka])

      Codex Iustinianus został ogłoszony w 529 roku, po opracowaniu przez powołaną przez cesarza specjalną komisję. W 533 roku ukazały się Digesta, które zawierały zestawienie opinii prawników na określony temat, nierzadko ze sobą sprzecznych. Wybrane fragmenty obu dzieł umieszczono w Institutiones, które pełniły rolę podręcznika prawa.

" Jeśli schwyta się biednych niewolników, przechodzących na terytorium barbarzyńskie, to należy ich ukarać albo ucięciem nogi, albo, albo zesłaniem na roboty w kopalniach, albo zastosować jakąkolwiek inną [odpowiednią] karę.

Digesta L, 17, 32
Co się tyczy prawa cywilnego, niewolników uważa się za nic; inaczej jednak pod względem prawa naturalnego, gdyż, co się tyczy prawa naturalnego, wszyscy ludzie są sobie równi."


III. Institutiones I,3
Prawo osobowe. Najogólniejszą zasadą podziału osób pod względem prawnym jest podział wszystkich ludzi na wolnych i niewolników. Wolność zaś, stąd i nazwa wolnych, oznacza czyjąś naturalną moc do czynienia dobrowolnie czegoś, oprócz tego, co jest zakazane siłą lub prawem. Niewola natomiast została ustanowiona przez prawo narodów, na mocy którego ktoś, wbrew naturze, podlega panowaniu innego. Niewolnicy zaś tak są nazywani, bo wodzowie rozkazują sprzedawać jeńców, a tym samym zazwyczaj zachowują ich przy życiu, a nie zabijają. (...) Niewolnikiem jest się z urodzenia, albo można nim się stać. Rodzą się z niewolnic naszych, stają się na podstawie prawa narodów, tj. z jeństwa, albo na podstawie prawa cywilnego, gdy człowiek wolny, w wieku ponad 20 lat, pozwolił samego siebie sprzedać, aby mieć udział w cenie sprzedażnej. Położenie [prawne] niewolników jest takie samo. Co się tyczy wolnych, to istnieją liczne różnice: jedni są wolno urodzeni, inni - wyzwoleńcy.

Wiek V-XV w źródłach, op., cit., s.39 - 41

Hagia Sophia - widok obecny z minaretami po bokach8. Najwspanialszym osiągnięciem architektonicznym Justyniana był Kościół Hagia Sophia (Mądrości Bożej), który górowała nad wszystkimi budowlami. Projekt budowli miał na celu stworzenie czegoś, czego nikt jeszcze na tak ogromną skalę nie przedsięwziął - chodziło mianowicie o umieszczenie olbrzymiej kopuły na bazylikowej budowli na planie kwadratu.

Dla Bizantyjczyków kultura zawsze była wielkim dobrem odróżniającym ich od "barbarzyńców" Wpływy kultury bizantyjskiej, oparte były m. in. na sile religii. Działalność misyjna Kościoła bizantyjskiego przesunęła na wschód granicę chrześcijańskiego świata. Rozpoczyna się ona misją św. Konstantego6 i Metodego na Morawach (863 r.), której towarzyszy opracowanie cyrlicy i tłumaczenie Biblii. Po nawróceniu Bułgarów w Presławiu i w Ochrydzie zostają wzniesione kościoły inspirowane architekturą bizantyjską wśród których wyróżnia się tzw. Złota Cerkiew w Presławiu - imponujących rozmiarów rotunda z czterokątnym portykiem i wieżami. Chrzest Rusi następuje później, zapoczątkowany przez chrzest księcia Włodzimierza (989). Na Rusi, gdzie nie było budowli murowanych (budowano tylko z drewna) powstają wybitne dzieła architektury, jak sobór św. Zofii w Kijowie, czy sobór św. Zofii w Nowogrodzie Wielkim, wzorowany na modelu bizantyjskiego kościoła opartego na planie kwadratu z wpisanym weń krzyżem greckim.

W Bizancjum wytworzył się specyficzny rodzaj sztuki, której cechą charakterystyczną było greckie poczucie piękna i wyczucie stylu, połączone ze wschodnim zamiłowaniem do przepychu, niezwykłym bogactwem dekoracji oraz kolorystyki. W sztuce bizantyjskiej dominował kult świętych obrazów przedstawiających najczęściej Matkę Boską, Jana Chrzciciela i Jezusa Chrystusa, jako opiekunów Kościoła wschodniego. Chrystus na tych wizerunkach był przedstawiany nie tak jak na zachodzie, poniżony i cierpiący, ale jako władca świata - królujący Pantokrator.



1 Urzędnik dworski, towarzyszący mu wszędzie. Był szefem całego grona    urzędników i dworzan, kierował każdą ceremonią dworską
2urzędnik, do którego należało wprowadzanie przed oblicze cesarza    zawezwanych osób.
3 Urzędnik, który zarządza pocztą cesarską, zajmuje się wymianą    korespondencji dyplomatycznej i audiencjami udzielanymi posłom
4 dyrektor kancelarii danego resortu. Tu urzędnik do spraw    utrzymywania kontaktów z obcymi mocarstwami
5Zbiór praw zwany Corpus iuris civilic (zbiór praw cywilnych) składał    się z trzech części: 1. Codex Iustinianus - zbiór ustaw; 2. Iustitiones -    podręcznik prawa, przeznaczony dla studiujących je; 3. Digesta - wyjątki    z orzeczeń prawników rzymskich.
6 Po krytyce misji u Słowian południowych schronił się w klasztorze    pod imieniem Cyryla