+ Pokaż spis treści

Mieszkanie


Tzw. sala Kazimierza Wielkiego na Wawelu - przykład wnętrza reprezentacyjnego na zamku. Zwykle jednak władcy spędzali w swoich zamkach mało czasu. Nieprzerwanie podróżując po kraju woleli w okresie pokoju zatrzymywać się w cieplejszych i wygodniejszych budynkach drewnianychBudulcem zdecydowanej większości domów mieszkalnych wciąż było drewno. Stosowano przede wszystkim tzw. konstrukcję zrębową, czyli ściany budynków wznoszono z belek układanych poziomo jedna na drugiej. Na rogach budynku belki dzięki odpowiednim nacięciom zahaczały się jedna o drugą i wychodziły poza naroża tworząc charakterystyczne zręby.


Jak wskazują przykłady zachowanych drewnianych kościołów z XV wieku metodę tę znacznie udoskonalono poprzez stosowanie skomplikowanych systemów zacięć przy łączeniu belek. Pozwalało to na wznoszenie większych i bardziej reprezentacyjnych budynków drewnianych - jak można się domyślać nie tylko kościołów, lecz również rezydencji rycerskich. Takie elegantsze budynki otrzymywały również lepsze dachy. Zamiast trzciną czy słomą kryto je gontami, czyli precyzyjnie przyciętymi deskami przybitymi do więźby dachu w przemyślanym układzie zapewniającym szczelność takiego pokrycia.


Stopniowo upowszechniało się użycie cegły w budownictwie. W okresie tym znaczniejsze miasta opasywano murami obronnymi, a większe ośrodki (np. Kraków, Gdańsk, Poznań, Lwów) posiadały już stałe cegielnie, w których wyrabiano także dachówki i płytki ceramiczne, wykorzystywane do wykładania ozdobnych posadzek. Bogate domy mieszczańskie budowano już zwykle z cegły. Był to jednak znaczny wydatek. W drugiej połowie XV wieku wzniesienie ceglanego domu wikariuszy w Wiślicy kosztowało 2000 grzywien, podczas gdy konstrukcja niewielkiego, lecz dość wygodnego domu drewnianego mogła zamknąć się sumą zaledwie 10 grzywien.

 

Dom Długosza przy ul. Kanoniczej 25 w Krakowie. Jest to miejski murowany budynek mieszkalny z XV w., różni się jednak znacznie od ówczesnej typowej kamienicy mieszczańskiej. Jako dom duchownego - kanonika katedralnego nie musiał być zarazem warsztatem, kantorem i magazynem jak domy rzemieślników i kupcówW miastach jednak ze względu na wielkie niebezpieczeństwo pożarów starano się promować budownictwo z cegły. Wydawano na przykład zakazy stawiania domów drewnianych. Jako pierwsza na ziemiach polskich uczyniła tak rada miejska Wrocławia już w 1342 roku. W mniejszych miastach zabudowa murowana upowszechniała się powoli, np. w Warszawie dopiero na przełomie XV i XVI wieku rynek otoczyły budynki z cegły, podczas gdy reszta miasta wciąż pozostawała przeważnie drewniana.


Kamienica mieszczańska była zwykle budynkiem dwupiętrowym, ustawionym szczytem do ulicy. Parter przeznaczony był na warsztat rzemieślniczy, sklep lub kantor kupiecki, na piętrach znajdowały się pomieszczenia mieszkalne. W przeciwieństwie do prostych budynków drewnianych kamienice posiadały spore, reprezentacyjne otwory okienne, które zamykano okiennicami. Czasem okna dzielono na dwie części: większa dolna posiadała tylko okiennice, zaś węższa górna służyła do stałego oświetlenia wnętrza, dzięki osadzeniu w niej błon zwierzęcych, papieru, płótna czy nawet niewielkich kawałków szkła łączonych ołowianymi listwami. Większe płaszczyzny okienne wykonane tą metodą można było spotkać w budynkach monumentalnych.


Zamki w tym okresie przestały nosić charakter wyłącznie państwowy. Już Kazimierz Wielki wydał pozwolenia na budowę paru zamków prywatnych pod warunkiem wolnego wstępu wojsk królewskich w wypadku wojny. Z czasem zresztą zamki traciły swoje funkcje obronne na rzecz reprezentacyjnych - regulowano ich kształty, a ściany zewnętrze wyposażano w duże okna i wykusze widokowe. Przede wszystkim zaś modernizowano wystrój wewnętrzny tak, aby mogły stać się komfortowymi rezydencjami.


Wieża mieszkalna w Szamotułach z XV-XVI w. Budowle tego typu wznosiło rycerstwo już od XIII wieku, przede wszystkim na Śląsku. Można było się w nich bronić i przez pewien czas mieszkać, jednak stałe mieszkanie właściciela znajdowało się zwykle w położonym obok bardziej komfortowym domu drewnianymUproszczonym modelem zamku były tzw. wieże mieszkalne. Najwyższa ich kondygnacja przeznaczona była na cele obronne, niżej znajdowało się pomieszczenie reprezentacyjne, jeszcze niżej mieszkanie właściciela wieży, przyziemie zaś pełniło funkcje gospodarcze. Wieże takie zaczęły powstawać jeszcze w XIII wieku, lecz upowszechniły się dopiero w XIV wieku, przede wszystkim na Śląsku. Można było się w nich bronić i przez pewien czas mieszkać, jednak stałe mieszkanie właściciela zwykle znajdowało się w położonym obok domu drewnianym - cieplejszym i wygodniejszym niż murowana wieża.


Stosunkowo mało wiadomo o wyposażeniu wnętrz. W chałupach chłopskich znaleźć można było tylko najbardziej niezbędne sprzęty wykonane domowym sposobem - ławy, zydle, skrzynie. Podłogę stanowiła gliniana polepa. Ciepło zapewniało odkryte palenisko, rzadziej prymitywny, lepiony piec. Do oświetlania wnętrza używano smolnych łuczyw.


Domy mieszczańskie wyposażone były nie tylko w najprostsze meble, lecz także w szafki, łóżka, stoły i krzesła z oparciem. U bogatszych bywały one rzeźbione, malowane lub zdobione intarsjami. Mieszkania patrycjuszy, podobnie jak siedziby możnowładcze lub monarsze, miały posadzki z kamienia lub płytek ceramicznych, drewniane stropy (często rzeźbione), piece kaflowe i ozdobne kominki. W lichtarzach i wiszących świecznikach osadzano świece (zwykle łojowe, wyjątkowo tylko woskowe). Prymitywność chałupy chłopskiej i względny luksus rezydencji możnowładczej lub patrycjuszowskiej wyznaczają skrajne modele ówczesnego wyposażenia wnętrz. Wystroje poszczególnych siedzib drobnego rycerstwa i domów mieszczańskich mieściły się pomiędzy tymi skrajnościami w zależności od zamożności właściciela.