+ Pokaż spis treści

Mieszkanie


Wprawdzie już od IX-X wieku na ziemiach polskich istniały osady o charakterze miejskim (spontanicznie wyrosłe wokół grodów), to jednak dopiero w XIII wieku pojawiły się prawdziwe miasta. Powstawały one w wyniku lokacji i odróżniały się od innych miejscowości położeniem prawnym ich mieszkańców, a także szczególnym rozplanowaniem przestrzennym. Zabudowa miast była zwarta, ich rdzeń stanowiła początkowo poszerzona droga (np. w Złotoryi, Środzie Śląskiej, Elblągu), wkrótce zastąpiona przez zbliżony do kwadratu rynek. Na placu tym wznoszono wszelkie trwałe i tymczasowe budowle handlowe oraz ratusze, czyli siedziby władz miejskich. Miasta otaczano obwarowaniami (zwykle wałami drewniano-ziemnymi, rzadko murami). Jedyne drogi wejścia i wyjścia z miasta wiodły przez strzeżone bramy. Miało to na celu nie tylko ułatwienie obrony przed ewentualnym atakiem z zewnątrz, lecz także kontrolę handlu miejskiego.


Budynki mieszkalne zarówno w mieście jak i na wsi wciąż wznoszono niemal wyłącznie z drewna. Ich wygląd można odtworzyć na podstawie wykopalisk archeologicznych. Chałupy drewniane stawiano zwykle metodą zrębową, czyli z równych belek układanych poziomo jedna na drugiej. Na rogach budynku belki dzięki odpowiednim nacięciom zahaczały się jedna o drugą i wychodziły poza naroża tworząc charakterystyczne zręby.


Na terenie miast lokacyjnych w 2 połowie XIII wieku pojawiły się domy o konstrukcji szkieletowo-ramowej, przyniesionej przez osadników z Niemiec. Podstawę takich budynków stanowiły starannie obrobione ramy z bali drewnianych wypełnione później deskami, czasem oblepionymi gliną. Konstrukcje takie pozwalały na znaczną oszczędność budulca, wymagały jednak pewnej biegłości w ciesielstwie.


W XIII wieku na terenie Polski zaczęto stosować w budownictwie cegłę. Początkowo wykorzystywano ją wyłącznie do wznoszenia kościołów, klasztorów i innych budowli monumentalnych. Ceglane kościoły i zamki występowały przede wszystkim na północy Polski, podczas gdy na południu wciąż do ich konstrukcji używano głównie kamienia.


Zamki pojawiły się na ziemiach polskich w latach trzydziestych XIII wieku i stopniowo zastąpiły grody. Część grodów po prostu przebudowano na zamki, część zaś straciła swe znaczenie na rzecz powstałego w pobliżu zamku. Grody i zamki w omawianym okresie były budowlami o charakterze państwowym. Spełniały one funkcję siedzib panującego lub lokalnych władz administracyjnych, część zaś miała znaczenie wyłącznie militarne.


Wybitnym przykładem zamku mieszkalno-reprezentacyjnego może być zamek w Legnicy przebudowany z grodu przez księcia Henryka Brodatego w latach dwudziestych i trzydziestych XIII wieku. Wzniesione wówczas dwie cylindryczne wieże uchodzą za pierwsze tego typu budowle o charakterze świeckim na ziemiach polskich - wcześniej powstawały jedynie wieże kościelne.


Ówczesne zamki posiadały zwykle bardzo nieregularny kształt, uzależniano go bowiem od naturalnych właściwości terenu (często budowano je np. na szczytach wzniesień wykorzystując istniejące skały i urwiska). Na tym tle szczególnie prezentowały się zamki krzyżackie, które odznaczały się wyjątkową regularnością zabudowy i przemyślanym rozkładem pomieszczeń. Różniły się one również swoją funkcją - były to bowiem właściwie obronne budynki klasztorne zakonu Najświętszej Marii Panny.


W rzeczywistości jednak monarchowie rzadko przebywali w swoich zamkach. Podczas licznych podróży po kraju w okresie pokoju woleli zatrzymywać się w cieplejszych i wygodniejszych budynkach drewnianych.