+ Pokaż spis treści

Marinizm

Jesteś tu: Baza wiedzy

Marinizm

Poezja marinistyczna, zwana także poezją dworską, stała się synonimem poezji barokowej. Nazwa marinizm pochodzi od nazwiska Włocha, "ojca" poezji dworskiej Giambatisty Marina. Marino jest autorem poematu "Adone", w którym połączył mało skomplikowaną fabułę z niesłychanie wyszukaną formą. Styl Marina upowszechnił się w całej Europie i był naśladowany przez niezliczoną rzeszę poetów. Można wyróżnić trzy główne cechy poezji marinistycznej, dworskiej. Pierwszą z nich i najważniejszą jest koncept - zaskakujący pomysł na wiersz, zamysł formalny, którego celem jest zaskoczenie czytelnika, ujęcie często błahego, "oklepanego" tematu w kunsztowną formę. Drugą cechą marinistycznej poezji była sztuka metafory. Poezja dworska nakazywała stosować metafory wyszukane i wzorem Marina uczynić z nich podstawowy element dzieła poetyckiego. Pozostaje jeszcze trzeci element stylu marinistycznego: antyteza. Antyteza jest cechą całej sztuki barokowej. Opiera się na zasadzie kontrastu, zestawienia sprzeczności. Renesans dążył do "wygładzenia", uporządkowania formy. Humaniści szukali "złotego środka" nie tylko w filozofii, ale także w formie swoich utworów. Poeci dworscy będą chcieli zaskakiwać przede wszystkim formą swoich utworów, rozwijając sztukę metafory i antytezy, stosując wyszukane koncepty.

Jan Andrzej Morsztyn (fot.: wikimedia)Najsłynniejszym polskim poetą, którego bez wątpienia należy zaliczyć do kręgu poetów dworskich, jest Jan Andrzej Morsztyn (1620 - 1693). Morsztyn jest autorem dwóch zbiorów poezji: "Kanikuła albo psia gwiazda" i "Lutnia". Na przykładzie jego poezji łatwo zaprezentować wszystkie cechy poezji marinizmu:

W wierszu "Do trupa" sens skrywany pod kunsztowną formą okazuje się zupełnie błahy. Tematem wiersza Morsztyna jest po prostu cierpienie, które zwykło towarzyszyć miłości. Sens wiersza: człowiek zakochany niesłychanie cierpi. Trudno o większy banał. Coś jednak sprawia, że liryk ten jest wyjątkowy. Człowiek zakochany przyrównywany jest do trupa. Z wyliczeń podobieństw i różnic wynika wniosek bardzo zaskakujący: zakochany jest w znacznie gorszym położeniu niż człowiek, który umarł. Forma rozmowy z trupem na tak błahy temat także należy do rzadkości w literaturze. Najsłynniejszy polski marinista stosował wszystkie zalecane w poetyce dworskiej środki artystyczne. Należały do nich przede wszystkim anafory, epifory i oksymorony. Tematyka wierszy Morsztyna także koncentrowała się na "sprawach dworskich": flirt, miłość, zabawa, biesiada, żart poetycki.

Poetą dworskim jest również Daniel Naborowski (1573 - 1640). Jego utwór pt. "Na oczy królewny angielskiej" jest klasycznym wierszem marinistycznym. Koncept tego wiersza jest bardzo trudny do jasnego określenia. Utwór szokuje kunsztownością formy. Zdumiewa banalnością tematu. Sens wiersza jest prosty: oczy królewny angielskiej są niezwykle piękne.

Poezja dworska służyła zabawie, flirtowi, arystokratycznej rozrywce. Była sztuką salonową i przez to miała charakter ulotny. Większość tego typu wierszy, które bawiły elity Europy zaginęła.
Poezja Daniela Naborowskiego miała także inne oblicze - refleksyjne, kontemplacyjne, religijne. W wierszu "Krótkość żywota" poeta stosuje - jak na marinistę przystało - wyszukane środki artystyczne, ale trudno temat utworu nazwać banalnym. Refleksję nad "krótkością żywota" rozpoczyna myśl o czasie, który jest "niepojęty". Naborowski zwraca się zaraz do czytelnika: "był przodek, byłeś ty sam, potomek się rodzi." Jest w tym paradoks, kunszt formy, ale i ileż sensu: czas biegnie tak szybko, że narodziny potomka są znakiem nowego życia - bezpośrednio, ale i umierania - pośrednio. Czas biegnie tak szybko, że podmiot liryczny zwraca się do czytelnika w czasie przeszłym: "byłeś ty sam". Życie ludzkie jest jak chwilowe, nieuchwytne zjawiska: dźwięk, cień, dym, punkt: "Wtenczas, kiedy ty myślisz, jużeś był niebożę". Nie jest to chyba wiersz pisany z myślą o flircie. Widać w nim, podobnie jak w wielu innych utworach Naborowskiego, rzeczywiste przejęcie pytaniami egzystencjalnymi. Nietrudno dostrzec podobieństwa do refleksji B. Pascala.