+ Pokaż spis treści

Liczebnik

Jak rozpoznać liczebnik?


Liczebnikami nazywamy wyrazy, które oznaczają liczbę lub kolejność osób, zwierząt i przedmiotów, np.: trzy (ciastka), trzecie (ciastko).

Ze względu na różnice w znaczeniu i zastosowaniu rozróżniamy liczebniki:

  • główne: (ile?) pięć, sto siedemnaście;
  • porządkowe: (który z kolei?) piąty, sto siedemnasty;
  • zbiorowe: (ile?) pięcioro, sto siedemnaścioro;
  • ułamkowe: pół, jedna piąta;
  • nieokreślone: (ile?) kilka, kilkaset;

Warto też w tym miejscu wyjaśnić jeszcze dwa terminy. Liczebnikiem złożonym będziemy nazywać wyraz, w którym wyraźnie widać dwa człony mimo łącznej pisowni: pięć/dziesiąt, trzy/sta. Liczebnikami wielowyrazowymi, jak sama nazwa wskazuje, będziemy nazywać zestawienia typu: sto dwadzieścia dwa, tysiąc dwieście trzydziesty czwarty itd.


Jak poprawnie odmieniać liczebniki?


Przede wszystkim warto zwrócić uwagę na użycie liczebników zbiorowych, gdyż jest ono ograniczone do trzech tylko sytuacji:

  • przy rzeczownikach oznaczających osoby różnej płci, np.: troje pracowników(np. dwóch mężczyzn i kobieta lub odwrotnie), dwoje rodziców;
  • przy rzeczownikach oznaczających istoty niedorosłe, np.: czworo źrebiąt, pięcioro dzieci;
  • przy rzeczownikach, które nie mają liczby pojedynczej, np.: dwoje drzwi, troje sań;

Zapewne już się zdziwiłeś, wykrzyknąłeś w duchu: Pięcioro źrebiąt!? Ależ nikt tak nie mówi. Faktycznie, coraz mniej osób używa poprawnie liczebników zbiorowych. Poza tym można uniknąć konieczności użycia liczebnika zbiorowego mówiąc po prostu pięć źrebaków. Jeśli jesteś z Mazowsza, to z pewnością na ogół mówisz cielak, kurczak, pisklak zamiast cielę, kurczę, pisklę. Wyrazy te są oczywiście poprawne, ale potoczne, czyli odpowiednie do codziennych rozmów, za to rażące w poważniejszych pracach pisemnych czy publicznych wystąpieniach. Dobrze byłoby więc pamiętać, że drogą jechało dwoje sań, wiozło troje dzieci z czworgiem szczeniąt w koszyku oraz dwoje starszych państwa...

Odmiana liczebników porządkowych

Jeśli chodzi o odmianę, najmniej kłopotów sprawiają liczebniki porządkowe. Po prostu odmieniają się tak jak przymiotniki, np.: drugi jak długi, szósty jak tłusty. W liczebnikach porządkowych wielowyrazowych, np.: tysiąc dziewięćset osiemdziesiąty dziewiąty, sto pięćdziesiąty drugi odmieniają się zazwyczaj tylko człony oznaczające dziesiątki i jedności, pozostałe mają formę liczebników głównych i nie odmieniają się, np.: w roku tysiąc dziewięćset osiemdziesiątym dziewiątym, na sto pięćdziesiątej drugiej stronie.

Odmiana liczebników głównych

Najmniej kłopotów sprawi ci liczebnik jeden, bowiem odmienia się on jak przymiotnik i ma w liczbie pojedynczej formy rodzaju męskiego, żeńskiego i nijakiego, a w liczbie mnogiej formy męskoosobowe i niemęskoosobowe, np.: jeden (wypadek), jedna (przygoda), jedno(zdarzenie), jednego(wypadku, zdarzenia), jednej (przygody), jedni (widzowie), jedne (słuchaczki), jednych (widzów, słuchaczek) itd.

Nieco bardziej kłopotliwy jest liczebnik dwa. Ma on formę męskoosobową dwaj lub dwóch, żeńską dwie i wspólną męską nieosobową i nijaką dwa. Całość odmiany prezentuje poniższa tabela:


Przypadek Forma męskoosobowa Forma męska nieosobowa i nijaka Forma żeńska
M. dwaj (uczniowie)dwóch (uczniów) dwa (podręczniki, pióra) dwie (ławki)
D. dwóch (uczniów, podręczników, piór, ławek)
C. dwom (dwóm) uczniom, podręcznikom, piórom, ławkom)
B. dwóch (uczniów) dwa (podręczniki, pióra) dwie (ławki)
N. dwoma (uczniami, podręcznikami, piórami) dwiema (dwoma) książkami
Ms. dwóch (uczniach, podręcznikach, piórach, ławkach)

Wynika z niej, że trzy osobne formy rodzajowe liczebnik ten ma wyłącznie w mianowniku i bierniku. W narzędniku forma dwoma może łączyć się z rzeczownikami dowolnego rodzaju, ale istnieje też osobna żeńska forma dwiema. Zastanów się, czy często używają jej twoi rówieśnicy. Czy mówicie o spodniach z dwiema, czy z dwoma kieszeniami z tyłu? Pewnie wolicie używać formy uniwersalnej dwoma, prawda? W ten właśnie sposób użytkownicy języka "skazują na wymarcie" różne formy mniej wygodne w użyciu - a więc i ty napędzasz zmiany zachodzące w języku.

W mianowniku przy rzeczowniku męskim osobowym też możesz używać wymiennie form dwaj i dwóch. Obie są jednakowo poprawne, ale pewnie częściej mówisz dwóch, prawda? Zauważ też, że forma dwaj łączy się z rzeczownikiem w mianowniku i orzeczeniem w liczbie mnogiej (Dwaj chłopcy szli.), natomiast forma dwóch z rzeczownikiem w dopełniaczu i orzeczeniem w liczbie pojedynczej w rodzaju nijakim (Dwóch chłopców szło.)

Niekiedy zamiast form dwóch, dwom (dwóm) występuje forma dwu, np. Mam pokój o dwu oknach. Forma ta również jest poprawna, choć dziś już stosunkowo rzadko używana.

Liczebniki trzy i cztery odmieniają się według tego samego wzoru, na szczęście nieco mniej skomplikowanego niż w przypadku liczebnika dwa. Oto przykładowa odmiana:


Przypadek Formy męskoosobowe Formy niemęskoosobowe
M. trzej (aktorzy)trzech (aktorów) trzy (stoły, jabłka, gruszki)
D. trzech (aktorów, stołów, jabłek, gruszek)
C. trzem (aktorom, stołom, jabłkom, gruszkom)
B. trzech (aktorów) trzy (stoły, jabłka, gruszki)
N. trzema (aktorami, stołami, jabłkami, gruszkami)
Ms. trzech (aktorach, stołach, jabłkach, gruszkach)


Formy trzech i trzej stosujemy analogicznie jak formy dwóch i dwaj.

Liczebniki od pięciu do dziewięciuset również mają formy męskoosobowe i niemęskoosobowe w mianowniku i bierniku, ale jeszcze inne końcówki niż wcześniej omówione wyrazy. Przeanalizuj kolejną tabelkę:


Przypadek Formy męskoosobowe Formy niemęskoosobowe
M. pięciu, stu (sportowców) pięć, sto (talerzy, ciastek, łyżek)
D. pięciu, stu (sportowców, talerzy, ciastek, łyżek)
C. pięciu, stu (sportowcom, talerzom, ciastkom, łyżkom)
B. pięciu, stu (sportowców) pięć, sto (talerzy, ciastek, łyżek)
N pięcioma (pięciu), stoma (stu) sportowcami, talerzami, ciastkami, łyżkami)
Ms. pięciu, stu (sportowcach, talerzach, ciastkach, łyżkach)



Zauważyłeś na pewno od razu, że w tej odmianie wiele różnych przypadków ma identyczną końcówkę -u. W narzędniku jest obok niej inna, częściej używana końcówka -oma. Możesz mówić zarówno kino z trzystoma miejscami, jak i kino z trzystu miejscami. Tutaj masz wolny wybór końcówki, ale już liczebniki od pięciuset do dziewięciuset nie mają w tym przypadku końcówki -oma i musisz powiedzieć: W mojej dzielnicy wybudowano kino z pięciuset (ośmiuset) miejscami. Zwróć uwagę, że końcówkę -u przyjmuje w tym wypadku pierwszy człon liczebnika złożonego.

W liczebnikach złożonych dwadzieścia i dwieście odmieniają się oba człony wyrazu:

M. dwadzieścia, dwieście (sztuk)
D. dwudziestu, dwustu (sztuk)
C.dwudziestu, dwustu (sztukom)
B. dwadzieścia, dwieście (sztuk)
N. z dwudziestoma, dwustu (sztukami)
Ms. o dwudziestu, dwustu (sztukach)

W liczebnikach od trzydziestu do dziewięćdziesięciu oraz trzysta i czterysta odmienia się tylko drugi człon (trzydziestu, trzydziestoma...), zaś w liczebnikach pięćset, sześćset, siedemset, osiemset odmienia się tylko człon pierwszy (pięćset, pięciuset...)

W liczebnikach głównych wielowyrazowych (np. tysiąc dziewięćset trzydzieści dziewięć) można odmieniać przez rodzaje i przypadki wszystkie człony, ale znacznie prościej jest odmieniać tylko człony oznaczające dziesiątki i jedności. Jeśli np. chcesz postawić wymieniony wyżej liczebnik w dopełniaczu, możesz wybrać wersję trudniejszą (tysiąca dziewięciuset trzydziestu dziewięciu) lub prostszą (tysiąc dziewięćset trzydziestu dziewięciu).

Liczebnik jeden wchodzący w skład liczebników wielowyrazowych nie odmienia się w ogóle: z dwudziestoma jeden uczniami.

Liczebniki tysiąc, milion, miliard odmieniają się jak rzeczowniki - tysiąc jak miesiąc, milion jak ogon, miliard jak oskard.


Odmiana liczebników zbiorowych


Odmiana liczebników zbiorowych wcale nie jest skomplikowana, za chwilę na pewno z tym się zgodzisz. A jednak wiele osób popełnia w niej błędy albo zupełnie nie potrafi podać żadnych form, ratując się "przeskokiem" do form odpowiedniego liczebnika głównego. Dzieje się tak dlatego, że Polacy odwykają od stosowania liczebników zbiorowych. Postaraj się troszkę, abyś i ty nie był zaliczany do tej grupy niedbałych rodaków. Oto wzór odmiany, który dotyczy absolutnie wszystkich liczebników zbiorowych:

M. dwoje sześcioro (dzieci, skrzypiec)
D. dwojga sześciorga (dzieci, skrzypiec)
C. dwojgu sześciorgu (dzieciom, skrzypcom)
B. dwoje sześcioro (dzieci, skrzypiec)
N. dwojgiem sześciorgiem (dzieci, skrzypiec)
Ms. dwojgu sześciorgu (dzieciach, skrzypcach)

I już - to, o dziwo, wszystko. Pamiętaj tylko o -g- pojawiającym się nagle w niektórych przypadkach, a na pewno nie będziesz popełniał błędów.