+ Pokaż spis treści

Kultura średniowiecza

Romanizm

 

1.      Sztuka romańska wykształciła się na początku II tysiąclecia,  i jak pisał kronikarz francuski Rudolf Glaber: "sama ziemia utrzymała się, by zrzucić z siebie szarzyznę i przywdziała wszędzie biały płaszcz kościołów". Sama nazwa "romanizm" sprawia wrażenie, że sztuka w średniowieczu stanowiła jedynie kontynuację antyku śródziemnomorskiego. Jest to tylko częściowa prawda - obok nawiązania do Rzymu, Bizancjum, widoczne są wzorce nordycko-zachodnie, z Azji Mniejszej, Syrii, czy Armenii.

 

2.      Kościół w średniowieczu był najważniejszym mecenasem sztuki, wspomagał zarówno budowę kościołów, jak też malarstwo i rzeźbę, przede wszystkim o tematyce religijnej. Rozkwit architektury romańskiej łączył się z powstaniem nowych dynamicznych zakonów - benedyktynów w Cluny oraz Cystersów. Dzięki nim wybudowano wiele opactw z przylegającymi do nich kościołami. Reformatorskie zakony używały form architektonicznych do ukazania rozdziału cesarstwa od papiestwa.[Link do sporu o inwestyturę]

 

3.      Kościoły romańskie były podobne do bazyliki starochrześcijańskiej, w której poziome sufity lub wiązania dachowe zostały zastąpione sklepieniami,  półokrągłymi kolebkowymi (znanymi z budowli rzymskich) wspartymi na półkolistych pasach sklepiennych zwanych gurtami. Na skrzyżowaniu nawy  głównej i bocznych kolebkowe sklepienia przecinając się  tworzyły sklepienie krzyżowe. Front kościoła był zawsze zwrócony na  zachód a apsyda na wschód. Kościoły tak zwrócone, nazywają się orientowanymi. Nawa poprzeczna wyraźnie wystawała poza nawę główną, tak, że na rzucie poziomym (planie) przybrała wyraźnie postać krzyża. łacińskiego. Obmyślając plan kościoła, obierano pewną szerokość nawy głównej i tą szerokością zakreślano kwadrat. Ów kwadrat odpowiadał skrzyżowaniu nawy głównej i bocznej. Do niego dodawano około trzech takich kwadratów po stronie zachodniej (posadzka nawy głównej), po jednym kwadracie od południa i północy (nawa boczna), jeden od wschodu, czyli prezbiterium. Chór kończyła absyda. Wieże kościoła nie stały teraz osobno tak jak przy bazylice, tylko przy samym murze nawy głównej, najczęściej przy wejściu. Piętra wież były podzielone poziomymi pasami gzymsów.  Kościoły romańskie budowano  przede wszystkim z kamienia (w Polsce pierwsze budowle sakralne po przyjęciu chrześcijaństwa były drewniane podobnie jak na zachodzie Europy). Poszczególnym elementom świątyni przypisywano w średniowieczu znaczenie symboliczne. Św. Augustyn w kamieniu widział znamię doskonałości , bryły kamienne przedstawiały doskonałych chrześcijan. Szczególne znaczenie miały drzwi wiodącym do świątyni, które ze świata zła i śmierci prowadziło do świata dobra i wiecznej szczęśliwości. Ianua sum vitae per me quicumque venite ("Jestem bramą żywota, niech każdy przeze mnie przechodzi") - głosił napis na tympanonie kościoła na wrocławskim Ołbinie.


Nie tylko same elementy kościoła miały znaczenie symboliczne, także ich ilość. Cyfra 8 związana jest z chrztem, dlatego chrzcielnice i baptysteria mają kształt ośmioboczny. 12 filarów, dźwigających sklepienie kościoła to dwunastu apostołów, etc.


Do najsłynniejszych zabytków sztuki romańskiej należą: opactwo w Cluny (Francja), zamek Tower w Londynie (Wielka Brytania) , katedra w Trewirze, Wormacji (Niemcy), Tum pod Łęczycą (Polska), klasztor benedyktynów w Tyńcu (Polska).

 

4.      Wiele obrazów stanowiło swoistą pomoc naukową, by niepiśmienna ludność mogła poznać problematykę chrześcijaństwa. Oglądane na ścianach świątyń, były jednym z niewielu sposobów na poznanie Słowa Bożego (nabożeństwa były bowiem odprawiane po łacinie). Prócz olbrzymich obrazów zdobiących świątynie powstawały małe ilustracje  na kartach kodeksów, kronik.


Wprawdzie słowa poety François Villona, które włożył w usta swej matki powstały wiele lat później, jednak znakomicie oddają stosunek człowieka średniowiecza do dekoracji kościołów:

 

"Prostacza jestem i uboga,
Nic nie znam - liter czytać nie znam zgoła -
Oprócz parafii miej niskiego proga,
Gdzie raj oglądam i harfy dokoła,
I piekło w którym potępieńców prażą
Jedno mnie trwoży, drugie zaś raduje"

 

5.      Rzeźba romańska podobnie jak malarstwo spełniała rolę "księgi, którą oglądali - czytali ludzie średniowiecza". Była przede wszystkim architektoniczna. Umieszczane na fasadach kościołów, portalach, tympanonach, załomkach muru wewnątrz świątyni rzeźby uczyły pokory, pokazując jakie kary czekają grzeszących, sprzyjały modlitwie). Na uwagę zasługuje sposób przedstawiania Chrystusa na krucyfiksach. Z jednej strony  rzeźba  przypominała wiernym, że Chrystus zmarł  na krzyżu, by odkupić winny wszystkich ludzi, z drugiej umieszczona nad głową zbawcy korona, że jest najwyższym władcą, pokonującym śmierć.


Zarówno w rzeźbie, jak i w malarstwie przedstawione postacie i sceny nie miały odzwierciedlać otaczającej rzeczywistości, lecz inspirować odbiorcę do głębszego przeżycia religijnego. Artyści często przedstawiali poszczególne postacie symbolicznie, a proporcje samych figur były wyraźnie zaburzone.

 

6.      Sztuka romańska przyniosła też rozkwit innych form artystycznych. Powstawały piękne gobeliny, coraz wymyślniej były zdobione okładki ksiąg, a zamożni wierni mogli się zaopatrzyć w wykonane ze szlachetnych metali, często emaliowane, wyroby rękodzieła związane z symboliką chrześcijańską.