+ Pokaż spis treści

Kultura i duchowość średniowiecza


Kultura wczesnego i dojrzałego średniowiecza rozwijała się łącząc tradycję antyczną i chrześcijańską. Wizja świata był jednak zdecydowanie chrześcijańska. Piśmiennictwo tego okresu służy wskazówkami pomagającymi przemierzać człowiekowi ziemską drogę do Boga. Celem ostatecznym wszystkich ludzkich działań jest osiągnięcie zbawienia. Wyraźnie zaznaczona dysproporcja między pierwiastkiem materialnym i duchowym owocuje licznymi utworami, w których pogarda dla doczesności i materii idzie w parze z tematyką ascetyczną i kontemplacyjną. Wizja śmierci jako ostatecznego kresu ziemskiej wędrówki człowieka w literaturze tak wczesnego jak i późnego średniowiecza zaznaczy się niezwykle sugestywnymi i często wręcz naturalistycznymi przedstawieniami. W kręgu tej tematyki znajdą się słynne tańce śmierci. Liczne dialogi prezentowały alegoryczne sceny rozmów pomiędzy Śmiercią i Człowiekiem ("Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią") czy Duszą i Ciałem. Problematyka śmierci w literaturze średniowiecznej jest elementem szerszej tematyki eschatologicznej. W kulturze średniowiecza człowiek miał wyraźnie określone cele i zadania, do osiągnięcia i rozwiązania których musiał wytrwale dążyć. Wszystkie wysiłki ziemskiego życia powinny więc, po pierwsze doprowadzić go do zrozumienia swego człowieczeństwa, po drugie powinny, poprzez spełnienie pierwszego warunku, otworzyć przed nim perspektywę zbawienia.

Najważniejszym źródłem poznania dla człowieka średniowiecznego jest Biblia. Stanowi ona Księgę, która - podobnie jak natura - kryje w sobie symboliczne znaczenia.

Witraż z katedry w ChartresCzytanie i komentowanie tekstów biblijnych rozwinie się w średniowieczu w osobną gałąź sztuki interpretacyjnej - hermeneutykę. Biblia była także najważniejszym źródłem całej ówczesnej sztuki. Zarówno malarstwo, architektura, jak i muzyka miały charakter religijny. Służyły wyrażaniu wielkości i majestatu Boga, ale miały także charakter moralno-dydaktyczny. Romańska i gotycka architektura w kształcie i pomyśle budowli utrwalała wizję świata. Estetyka zdecydowanie została podporządkowana teologii. Również filozofia znalazła się w strukturze teocentrycznej. Średniowieczna filozofia chrześcijańska odwoływała się przede wszystkim do autorytetu Pisma Świętego a później do tradycji antycznej. Ze starożytności wydobywano te treści, które można było pogodzić z myślą chrześcijańską. Platonizm, arystotelizm czy stoicyzm służyły filozofom chrześcijańskim jako punkt wyjścia do nowych rozważań. System platoński pomógł św. Augustynowi w zbudowaniu systemu filozofii chrześcijańskiej wczesnego średniowiecza. Augustynizm był refleksją nad człowiekiem, nad jego życiem wewnętrznym. Według św. Augustyna człowiek upada przez swoje grzechy i jest zbawiany dzięki mocy łaski Boga. W "Wyznaniach" i "Państwie Bożym" św. Augustyn zamknął swe najważniejsze poglądy. To tutaj teocentryzm znalazł uzasadnienie, a wytłumaczenie dualizmu Boga i świata wprowadziło istotne rozróżnienia dobra i zła. Dużym uznaniem i znaczeniem cieszył się traktat poety i filozofa Boecjusza żyjącego na przełomie V i VI w. "O pocieszeniu, jakie daje filozofia". Zwieńczeniem średniowiecznej filozofii była niewątpliwie myśl św. Tomasza z Akwinu. Ten trzynastowieczny teolog i filozof, któremu drogę przygotowała myśl Alberta Wielkiego, stworzył wielki system ujmujący jakby całą naturę w hierarchicznym porządku. Oddzielenie rozumu od wiary w prawdy objawione wyraźnie nakreśliło drogi filozofii i teologii. Św. Tomasz w "Summie filozoficznej przeciwko poganom" i w "Summie teologicznej" przybliżył metafizyczną koncepcję istnienia. Dokładna, wzorowana na Arystotelesie metoda obserwacji rzeczywistości przyniosła zasadę gradualizmu , która w średniowiecznym nauczaniu - w scholastyce - okazała się istotnym narzędziem opisu całego stworzonego bytu. Jego wertykalny porządek wynikał z podstawowego przeciwstawienia tego co ziemskie temu co niebiańskie. Filozofia św. Tomasza stała się początkiem wielkiego nurtu myśli chrześcijańskiej, noszącego nazwę tomizmu. Warto także pamiętać, że niezależnie od św. Augustyna, rozwija się filozofia neoplatońska. Reprezentuje ją między innymi w IX w. Jan Szkot Eriugena. Neoplatonicy byli zwolennikami panteizmu. Natomiast metafizyczna wykładnia sensu ludzkiego życia, wpisując się w cały system średniowiecznej mentalności, wywarła ogromny wpływ na sposób nauczania. Wspomniana już scholastyka rozwija się po X - XI w. by ostatecznie w XII - XIII w. osiągąć swój największy rozkwit. Filozofia szkolna kładzie szczególny nacisk na znajomość tradycji logicznego dowodzenia przyjętych prawd, w nauczaniu stosuje cały system odpowiednio skonstruowanych pytań (quaestiones) teologicznych, przy pomocy których analizowano tekst Biblii. W szkołach średniowiecznych nauczano zgodnie z porządkiem siedmiu sztuk wyzwolonych. Obowiązywał podział przedmiotów i dwustopniowy układ zajęć: pierwszy (trivium) obejmował gramatyke, retorykę i dialektykę, drugi (quadrivium) arytmetykę, geometrię, astronomię i muzykę. Szkoły tworzyły charakterystyczne, elitarne środowiska organizujące swoje wewnętrzne struktury na wzór rzemieślniczych cechów, w których najważniejsza była relacja łącząca mistrza i ucznia. Od XII w. szkoły o najwyższym poziomie zaczęły przekształcać się w uniwersytety.