+ Pokaż spis treści

Kultura grecka

 

Kultura minojska swój rozkwit przeżywała w II tysiącleciu p.n.e. (pałac Minosa - Kreta)

1.   Archeologia dzieli obszar Morza Egejskiego na trzy kultury: kreteńską lub minojską  na Krecie, cykladzką na wyspach i helladzką w Grecji właściwej (jedną z jej odmian była kultura mykeńska). Czas rozkwitu kultur kreteńskiej  i  mykeńskiej przypada na drugie tysiąclecie p.n.e., przy czym należy pamiętać, że kultura wywodząca się z Krety miała dla dziejów sztuki bardzo duże znaczenie.

2.   Sztukę grecką poczynając od X w. p.n.e., dzielimy na kilka okresów:  archaiczny  (w którym mocno wyróżniamy styl geometryczny - X/VIII  w. p.n.e.  i  styl  orientalizujący - VII/VI w. p.n.e.), klasyczny (helleński - V/IV w. p.n.e.) i hellenistyczny (do IV w. n.e.).
 
3.   Charakter i kierunek rozwoju greckiej sztuki był wyznaczany przez specyficzne potrzeby i motywy dwóch najważniejszych klientów  zamawiających  dzieła: ogółu obywatelskiego (czyli polis) i arystokracji.
Jest  rzeczą charakterystyczną, że pojawienie się i upowszechnienie świątyń dokonało się w tym samym okresie,  co kształtowanie polis. Ambicją wspólnot obywatelskich stało się bowiem zapewnienie swym opiekuńczym bóstwom odpowiednich siedzib, które będą trwałym świadectwem potęgi i pobożności wystawców.  Wystawiano także w świętych okręgach posągi i kolumny, często fundowane z okazji sukcesów militarnych. Nieco później i w mniejszym stopniu rozwinęło się budownictwo publiczne: gmachy dla rad i urzędników, urządzenia wodne, portyki itp.

Kapitel doryckiRzemieślnicy  pracowali  także dla arystokratycznych rodzin. Te, rzecz ciekawa, nie próbowały zapewnić sobie okazałych pałaców;  kontrast między skromnością budownictwa mieszkalnego a świetnością  gmachów  publicznych i sanktuariów pozostanie cechą właściwą  greckiej kultury aż po czasy hellenistyczne. Arystokracja  czyniła natomiast wysiłki,  aby  swe  domostwa  wyposażyć w przedmioty piękne i kosztowne. Malowana ceramika, brązowe naczynia, paradna broń, wielobarwne tkaniny były w nich wystawiane na widok publiczny.
Skłonnościom  do manifestowania bogactwa ulegali przede wszystkim tyrani. Działalność budowlana, inicjowana na ogromną skalę, służyła  im  do  uzasadnienia  swojej pozycji w polis i wykazywania szczodrobliwości wobec obywateli.

Kapitel joński4.    Dzieła sztuki tworzyli rzemieślnicy, często pracujący  całymi  rodzinami,  zazwyczaj dziedziczący swój zawód po przodkach i przekazujący go synom czy bliskim krewnym. Wykonywali zamówienia nie tylko arystokracji czy tyranów z własnej polis -  zamówienia dostawali ci, którzy zyskiwali sławę zręcznych wykonawców (można także powiedzieć: ci, na których panowała moda). Charakterystyczna  była  również szerząca się specjalizacja rzemieślników - wyraźnie możemy ją obserwować w ceramice, istniała jednak we wszystkich dziedzinach.

Rzemieślnicy  w społeczeństwie zachowywali poczucie własnej wartości  -  o dumie ze swej pracy świadczyć mogą obrazy warsztatów artystów i podpisy na dziełach.

5.    Archaiczna  sztuka  grecka  rozwijała się pod silnym wpływem sztuki świata wschodniego. Widać to szczególnie w sztuce VII w. p.n.e. (nazywanego  okresem orientalizującym; orient - wschód). Dopiero czasy klasyczne doprowadziły do zamknięcia się w kręgu inspiracji helleńskich (greckich).

Kultura  wschodnia  rozmaitymi  drogami  oddziaływała na kulturę grecką.  Kupcy,  a wkrótce i najemnicy greccy na służbie wschodnich  władców,  coraz liczniej zjawiali się w miastach Bliskiego Wschodu,  stykali się tam z architekturą, rzeźbą, stylem życia i gustami odmiennymi od tych, które panowały w Grecji. Istotną rolę  odegrały  w  tym procesie wyroby, które jako przedmioty najwyższego  luksusu pojawiały się w arystokratycznych domach. Były to  brązowe tarcze, kotły, patery, pancerze, plakietki i figurki z  kości  słoniowej,  naszyjniki, bransolety ze złota i srebra a także tkaniny, wszystko pokryte ornamentem, o frapujących kształtach i kolorach.

Nawrotem  do  dekoracyjności  i używania orientalnych wzorów był okres  hellenistyczny, gdy klasyczna sztuka grecka została wzbogacona  elementami  kultury  wschodniej i wyszła poza tereny etniczne Greków.

6.     Architektura grecka to przede wszystkim zespoły sakralne i budowle komunalne. Omówiliśmy już wygląd greckiego domu i agory. Skoncentrujmy się zatem na świątyniach. Ich kształt wywodził się z domu mieszkalnego mykeńskiego władcy - megaronu. Został on otoczony zewnętrzną kolumnadą. Na przełomie VII i VI w. p.n.e. wykształcił się ostatecznie typ świątyni budowanej na planie prostokąta. Była ona mieszkaniem boga, a nie domem modlitwy - ofiary składano na ołtarzach znajdujących się przed świątyniami. W głównym pomieszczeniu, poprzedzonym i zakończonym "przedsionkiem", znajdował się posąg bóstwa. Całość otoczona była kolumnami.

W architekturze greckiej wykształciły się trzy porządki kolumnowe: monumentalny dorycki, znacznie lżejszy joński i najbardziej ozdobny koryncki. Dążono do maksymalnej harmonii wszystkich elementów budowli.

PartenonPoczątkowo wzorcem była świątynia Zeusa w Olimpii, jednak punktem kulminacyjnym rozwoju architektury klasycznej stały się budowle ateńskiego Akropolu, z Partenonem na czele.

  • Partenon - świątynia Ateny Partenos (Dziewicy)
  • Erechtejon - marmurowa budowla łącząca kilka sanktuariów (m.in. Ateny Polias - Opiekunki miasta, Posejdona, Erechteusza - jednego z pierwszych królów Aten) i świętych miejsc (świętą oliwkę, źródło słonej wody, grobowiec Krekropsa - jednego z pierwszych królów Attyki, za jego rządów, według mitu, miał miejsce spór pomiędzy Posejdonem i Ateną o panowanie nad Attyką, Atena miała posadzić wtedy pierwszą oliwkę, a Posejdon sprawił, że na Akropolu trysnęło źródło)
  • Pinakoteka - miejsce składowania darów wotywnych - galeria obrazów
  • Propyleje - monumentalna brama na planie prostokąta z kolumnadą i nieparzystą ilością przejść, wiodąca do okręgu kultowego.

 
7.     Rzeźba grecka wykonywana była zarówno w kamieniu, jak i w brązie (techniką pustego odlewu). Znajdujemy ją w płaskorzeźbach zdobiących świątynie, zwłaszcza we fryzach, metopach i tympanonie oraz jako monumenty zdobiące wnętrze budynków lub place przed nimi. Tematy czerpano głównie z mitologii.

O kierunku rozwoju rzeźby w okresie klasycznym zadecydowała przede wszystkim twórczość Fidiasza i Polikleta. Najsławniejszymi dziełami Fidiasza były wykonane w technice chryzalefantynowej posągi Ateny Partenos i Zeusa Olimpijskiego (posąg w tej technice wykonywano na drewnianej konstrukcji złożonej z trzonu, rusztowania i rzeźbionego modelu, odsłonięte części ciała pokrywano odpowiednio ukształtowanymi płytkami z kości słoniowej, a szaty, włosy i akcesoria złotą blachą; inne elementy sporządzano z rzadkich gatunków drewna, jak heban czy cedr) oraz brązowa Atena Promachos (krocząca w pierwszych szeregach).

Rzeżba wykonana przez Polikleta - porównaj z umieszczonym obok szkicemPoliklet
wykonywał brązowe posągi nagich atletów, wykonane w proporcjach według kanonu opartego na matematycznych obliczeniach (m.in. Doryforos, Diadumenos).

       W IV w. p.n.e. tworzyło trzech mistrzów dłuta. Praksyteles realizował ideę uczłowieczenia majestatycznych bogów olimpijskich (m.in. Hermes z małym Dionizosem - ukazane zmęczenie, Afrodyta Knidyjska - przygotowująca się do kąpieli). Siłę doznań psychicznych ukazywał w swoich dziełach Skopas z Paros (m.in. dekoracja rzeźbiarska świątyni Ateny w Tegei, płaskorzeźby na wschodniej ścianie Mauzoleum w Halikarnasie). Twórcą nowego, smuklejszego kanonu ciała ludzkiego był Lizyp z Sykionu, nadworny portrecista Aleksandra Macedońskiego (m.in. liczne wizerunki Heraklesa).

       Rozwijała się również rzeźba portretowa, mająca ukazywać osobowość modela - jej zachowanym przykładem jest m.in. popiersie Peryklesa dłuta Kresilasa.

8.    Ceramika malowana zajmuje w artystycznej wytwórczości Greków aż po IV w. p.n.e. szczególnie ważne miejsce - musimy ten fakt uznać za specyficzną cechę kultury greckiej, gdyż nie znajdujemy  w dziejach starożytnych innej cywilizacji, w której powstałoby dekorujące naczynia malarstwo o tak wielkim bogactwie motywów  i tak wysokim poziomie artystycznym. Znaczenie ceramiki potęguje fakt, że często jest ona jedynym dostępnym źródłem pozwalającym poznać gusty artystyczne greckich społeczności.
 
      Na  naczyniach  znajdujemy obrazy bitew, pojedynki, defilady  rydwanów, sceny  pogrzebów.   W  zdobnictwie  wielkim powodzeniem cieszyły się wizerunki zwierząt  i  istot  fantastycznych:  sfinksy,  chimery, gryfy i inne skrzydlate  potwory.  Powierzchnię  naczyń pokrywano najczęściej dekoracją  ułożoną  w pasy, w których umieszczano sylwetki zwierząt  (jelenie, lwy, zające, konie) i motywy czysto dekoracyjne (spirale, woluty, rozety, palmety, kwiaty lotosu).

       Na powierzchni naczyń rzemieślnicy ryli ostrym narzędziem szczegóły rysunku (najprawdopodobniej imitacja technik ozdób w metalu). Używano również kolorów: brązowego, ciemnoczerwonego, fioletowego i białego. Czołową rolę w rozwoju produkcji odgrywała Attyka (Ateny).

 
9.     Na przełomie VII i VI w. p.n.e. doszło do powstania nowego stylu dekoracji naczyń, który do dojrzałości doszedł w VI w. p.n.e. - stylu czarnofigurowego. Na  tle  czerwonobrązowej gliny występują postacie ludzkie. Ich sylwetki powleczone są rodzajem czarnego werniksu. W  dekoracji  dominują sceny mityczne (ale co należy podkreślić, garncarze  trzymali się tylko kilku najpopularniejszych wątków), oraz  to, co cenią sobie mężczyźni z arystokratycznych kręgów: igrzyska sportowe i sceny z gimnazjonów, sympozjony, polowania. "Życie codzienne" pojawiało się w malarstwie  wazowym dopiero po 480 r. p.n.e., kobieta na malowidłach, jeżeli  nie  jest  boginią lub mityczną heroiną, jest heterą - trzeba czekać jeszcze  wiele  dziesięcioleci  zanim  pojawią się sceny z życia zwykłych pań domów.
 
Przykład malarstwa czerwonofigurowego - Odyseusz i Syreny (fot. wikimedia) Około 530 r. p.n.e. rodzi się nowy styl, czerwonofigurowy. Zmiana polegająca na odwróceniu kolorów dała artystom nowe możliwości. Malarze rozwinęli delikatny, a bardzo precyzyjny rysunek, którym  posługiwali się, aby oddać szczegóły ludzkiego ciała (np. muskulaturę),  wyraz twarzy, układ szat rozwiewających się  pod wpływem ruchu. Efekt plastyczny malowideł zaczął ustępować efektowi graficznemu. Szczegóły czerwonej figury na czarnym tle malowane były pędzlem. Nowy styl nie wyparł starego od razu, a pewne rodzaje naczyń były zawsze dekorowane w tradycyjny (czarnofigurowy) sposób.

Malarstwo wazowe osiągnęło w dobie stylu czarno- i czerwonofigurowego szczyty swego rozwoju. Malarze wypracowali swój indywidualny  styl, nie wahali się sygnować swoich dzieł. Różnice między  nimi  w sposobie malowania są tak wyraźne, że możemy z dużą dozą pewności określić autorów wielkich nie podpisanych dzieł.

10.    Malarstwo
rozwijało się przede wszystkim jako malarstwo ścienne. Najwybitniejszym jego przedstawicielem był Polignot z Tazos, którego dzieła możemy spotkać m.in. w Delfach. W V w. p.n.e. posługiwano się już światłocieniem i perspektywą linearną. Najprawdopodobniej w IV w. p.n.e. szczytowy rozwój osiągnęło malarstwo sztalugowe, niestety nie zachowały się przykłady - znamy je z opisów. Za najlepszego malarza greckiego uznawano Apellesa z Kolofonu, wysoko były cenione prace Nikiasa z Aten.

Dużą popularnością w dekoracji budynków cieszyły się mozaiki.

 

Homer - przedstawiony jako ślepy wędrowny poeta11.    Omawiając literaturę grecką rozpocząć należy od  "Iliady" i "Odysei", dwóch arcydzieł epiki bohaterskiej opisujących wydarzenia związane z wojną trojańską. Ich autorstwo przypisuje się Homerowi. Język, epitety, styl i kompozycja tych epopei wywarły duży wpływ na twórców greckich i stały się inspiracją dla literatury nowożytnej.

 

Do aktualnej tematyki wiejskiej sięgnął w swoich "Pracach i dniach" Hezjod, który poprzez opis życia beockiego chłopa, refleksję na temat etyki i pochwałę pracy stworzył epos dydaktyczny, zawierający również porady i wskazówki. Spotykamy tutaj także pierwszą w literaturze greckiej bajkę (o jastrzębiu i słowiku - przeciwstawienie bezsilności niewinnego śpiewaka przemocy silnego rabusia).

 

Najwybitniejszym bajkopisarzem greckim był Ezop.

 

ŚWINKA   I   OWCE

 

Śwince udało się uciec z zagrody. Przybiegła na łąkę i podeszła do owieczek skubiących trawę. Zaprzyjaźniła się z nimi, one pozwoliły jej przyłączyć się do stada. Wtem pojawił się hodowca i wziął świnkę pod pachę.

- Oddam cię do rzeźnika - powiedział.

Słysząc to, prosię zaczęło piszczeć i wyrywać się, chcąc uciec. Owce były zdziwione.

- Dlaczego tak histeryzujesz? - spytała jedna z nich - Po nas też często przychodzi hodowca i wcale nie robimy z tego tragedii.

- Może i tak - piszczała świnka - ale wy dajecie mu tylko wełnę, a ze mnie zrobi szynkę!

 

MORAŁ: Nie powinniśmy wygłaszać sądów, dopóki nie poznamy całej prawdy.

 

(Ezop, Świnka i owce,  za: Bajki Ezopa, Warszawa 1998)

  

Sofokles W okresie klasycznym rozwinął się dramat attycki, zarówno w formie poważnej (tragedia: czyli "pieśń kozła" [tragos - kozioł, ode - pieśń], nazwa wywodziła się od koźlich skór, w które ubrany był chór), jak i komicznej (komedia: czyli kosmos - pochód + ode). Właściwym twórcą tragedii był Ajschylos (wystawił 70 tragedii i odniósł 13 zwycięstw w agonach dionizyjskich). Zachowało się 7 jego utworów, m.in. "Persowie", "Siedmiu przeciw Tebom" i trylogia "Oresteja". Drugim z wielkich tragików greckich był Sofokles (m.in. "Antygona", "Król Edyp"), a trzecim Eurypides (m.in. "Herakles", "Medea"). Tragedie najczęściej przedstawiały konflikt wybitnej jednostki dążącej do wzniosłego celu z przeciwnościami, które prowadzą do katastrofy. 

 

Najwybitniejszym komediopisarzem był Arystofanes (m.in. "Ptaki", "Osy", "Żaby", "Chmury"). Utwory te miały charakter ostrej satyry politycznej i społecznej.


Za "ojca historii" uznawany jest Herodot z Halikarnasu, który w "Dziejach" przedstawił historię wojen grecko-perskich do bitwy pod Platejami. Innym wybitnym greckim historykiem był autor "Wojny peloponeskiej" Tukidydes.
 

12.  W VI w. p.n.e. powstała filozofia (filo - miłować, sofia - mądrość). Filozofowie próbowali znaleźć odpowiedzi na fundamentalne pytania: jak powstało życie na ziemi, skąd się wziął człowiek, jakie jest jego miejsce w świecie i sens życia? Starali się objaśnić świat bez odwoływania się do mitologii, opierając się na obserwacji i doświadczeniu. Od V w. p.n.e. głównym ośrodkiem filozoficznym były się Ateny - tu m.in. powstały dwie szkoły filozoficzne: Akademia Platońska i Liceum Arystotelesa.

 

 Sokrates (fot. Sting / wikimedia)  Platon  Arystoteles (fot. wikimedia)
Sokrates Platon Arystoteles

 

Filozof

(grupa / szkoła filozofów)

Poglądy Uwagi
Tales z Miletu

(~624 - ~547*)

  • uznał wodę za początek i zasadę wszechrzeczy
najsłynniejszy z tzw. siedmiu mędrców, jońskich filozofów przyrody, uznawany za "ojca" filozofii
Heraklit z Efezu

(~585 - ~528)

  • prasubstancją ogień, którego różnymi postaciami są powietrze, woda i ziemia;
  • przyroda jest w ustawicznym ruchu (wszystko płynie - "panta rhei")
słynne jest jego zdanie: "niepodobna wstąpić dwukrotnie do tej samej rzeki"
Zenon z Elei

(~490 - ~430)

  • byt jest wieczny, niezmienny, nieruchomy, jeden i niepodzielny, a kształtem przypomina najdoskonalszą bryłę - kulę;
  • ruch nie istnieje - jest to tylko złudzenie (m.in. paradoks strzały)
uczeń Permenidesa z Elei, udoskonalił sztukę prowadzenia sporów
Demokryt z Abdery

(~460 - ~350)

  • świat składa się z małych, niepodzielnych cząstek - atomów, które łączą się i tworzą wszelkie możliwe układy;
  • istnieją tylko atomy - byt i próżnia - niebyt
uczeń Leucypa z Miletu, współtwórca atomizmu
Pitagoras

(~580 - ~500)

  • dusza istnieje niezależnie od ciała, może się z dowolnym ciałem łączyć, przebywa w nim za winy, wyzwolić się może po odpokutowaniu;
  • zasadą bytu są liczby  - "wszystko jest liczbą";
  • był przekonany o harmonijnej budowie wszechświata -  "kosmosu" (czyli ładu)
założył etyczno-religijny związek pitagorejski, który stał się ośrodkiem badań naukowych, szczególnie matematycznych i przyrodniczych
sofiści
  • prawdę poznajemy tylko przy pomocy zmysłów, dlatego poznanie jest względne, zależy od tego kto go dokonuje - "wszystkich rzeczy miarą jest człowiek" (Protagoras)
zawodowi nauczyciele "mądrości", wędrowali po Helladzie przygotowując obywateli do życia publicznego przez nauczanie retoryki, polityki, filozofii i etyki, działali w V-IV w. p.n.e.
Sokrates

(469 - 399)

  • istnieje obiektywna i powszechnie obowiązująca prawda;
  • "wiem, że nic nie wiem";
  • szczęśliwy jest ten, kto posiada wiedzę i, co za tym idzie, cnotę - rozum, szczęście i cnota są nierozłączne;
  • wartości moralnych można się uczyć, a wprowadzone w praktykę dają człowiekowi szczęście
przysłowiowa brzydota jego postaci była jakby symbolem wyższości ducha nad ciałem, stracony z wyroku sądu ateńskiego za bezbożność oraz demoralizację młodzieży - nie uciekł,  przekonany, że należy być posłusznym prawu
cynicy
  • wartości moralne są najwyższym dobrem, wszystko inne to dobra pozorne - należy się ich wyzbyć lub co najmniej zachować wobec nich postawę obojętną;
  • wartość moralna, a nie pochodzenie czy pozycja społeczna stanowią o rzeczywistej wartości człowieka;
  • jedynie cnota jest "z natury" swej dobrem;
  • istnieją jedynie konkretne rzeczy, wszystko inne to słowa, a nie rzeczywistość (np. istnieje konkretny człowiek, a nie ma "człowieczeństwa" itp.)
działali od V w. p.n.e. do VI w. n.e.;  jednym z przedstawicieli szkoły cyników, uczniem jej założyciela Antystenesa, był Diogenes, który według tradycji mieszkał w beczce i chodził w ciągu dnia po Atenach z latarnią mówiąc, że szuka człowieka...
Platon

(427 - 347)

  • świat składa się ze zniszczalnych rzeczy (poznawanych przez zmysły) i wiecznych idei (poznawanych przez pojęcia), idee są wzorami rzeczy;
  • niezniszczalna i niematerialna dusza ludzka jest źródłem życia i ruchu;
  • dusza poznaje idee na drodze rozumowania lub intuicji, a postrzeżenia zmysłowe są tylko okazją, nie przyczyną poznania;
  • istotą moralności jest dążenie do dobra;
  • ład i harmonijne ukształtowanie życia daje radość, która jest nieodzownym warunkiem szczęścia
najwybitniejszy uczeń Sokratesa, założył szkołę filozoficzną w gaju Akademosa - Akademię, która przetrwała do VI w. n.e.
Arystoteles
(384 -322)
  • wszelka wiedza zaczyna się od doświadczenia i drogą indukcji dochodzi do zasad i prawd ogólnych, z których przez wnioskowanie wyciąga szczegółowe wnioski;
  • każda rzecz składa się z materii i formy;
  • ciało i dusza, zmysły i rozum stanowią w człowieku jedną nierozłączną całość;
  • człowiek ze swej natury dąży do szczęścia;
  • wszechświat jest łańcuchem przyczynowo i celowo powiązanych ze sobą zjawisk, którego początek stanowi praprzyczyna - niezmienny, niematerialny i absolutny byt (czysta forma, energia, Bóg);
  • świat jest wieczny, jego ośrodkiem jest Ziemia (płaska i nieruchoma), wokół której krążą sfery gwiezdne poruszane przez istoty boskie
przez 20 lat był uczniem i współpracownikiem Platona, po jego śmierci założył własną szkołę zwaną Likejonem (Liceum)
stoicy
  • człowiek jako cząstka rozumnego świata winien żyć zgodnie z zasadami swego rozumu;
  • należy dążyć do zupełnej beznamiętności (apatii)
działali od III w. p.n.e. do II w. n.e.,

byli twórcami "logiki"

Epikur

(341 - ~270)

  • życie jest dobrem, jedynym jakie posiadamy naprawdę na własność;
  • szczęście to doznawanie przyjemności, czyli przede wszystkim spokoju płynącego z naturalnej radości życia, której nie mącą kłopoty i troski;
  • śmierć nas nie dotyka, nie istnieje życie pozagrobowe, dusza jest zniszczalna (ponieważ człowiek jest układem atomów)
swoją szkołę filozoficzną założył w ogrodzie ("ogród Epikura", "filozofowie z ogrodu")
sceptycy
  • pytania: 1) Jakie są własności rzeczy? 2) Jak mamy się wobec rzeczy zachowywać? 3) Jakie są następstwa naszego wobec nich zachowania?
  • odpowiedzi: 1) Nie wiemy, jakie są własności rzeczy. 2) Wobec tego musimy się powstrzymywać od sądów o nich. 3) To powstrzymanie da spokój i szczęście.
Sceptycyzm powstał na przełomie IV i III w. p.n.e. (Pyrron)

 

* wszystkie daty p.n.e.