+ Pokaż spis treści

Kontrreformacja

Kontrreformacja


Kalendarium

 

  • 1540 - Powstanie Zakonu Jezuitów
  • 1542 - Powołanie Sacrum Officium
  • 1545-1563 - Sobór w Trydencie

 

  1. Kościół katolicki nie mógł pozostać obojętny na reformację i jej rozwój w Europie. Zarysowały się dwa nurty. Jedna grupowała zwolenników reformy wewnątrz Kościoła, postulowała likwidację fiskalizmu, pogłębienie życia religijnego. Druga, stojąca na straży starego porządku, miała na celu zdławienie nowinek religijnych wszelkimi możliwymi środkami. Papież Paweł III powołał do życia trybunał inkwizycyjny, tzw. Sacrum Officium (1542), będącą zreformowaną formą utworzonej w XIII w. instytucji św. Inkwizycji. W wydanej z tej okazji bulli Licet ab initio papież określił zadania Kongregacji Świętej Inkwizycji Miała ona wyszukiwać wszystkich "zbaczających z drogi bożej i wiary katolickiej, mających przeciwne wierze poglądy" i innych ludzi "podejrzanych o jakąkolwiek herezję a także ich naśladowców, sprzymierzeńców i obrońców" . Inkwizytorzy opierali się na poufnych donosach, przesłuchujący stosowali tortury w celu przyznania się do winy. Wyroki ogłaszano i wykonywano publicznie. Najdłużej, bo do początków XIX wieku funkcjonowały trybunały inkwizycyjne w Hiszpanii.

  2. Stare hiszpańskie porzekadło głosiło, że kto wpadnie w ręce Inkwizycji, "nie zostanie, być może spalony, ale z pewnością wyjdzie z nich osmalony" . Była to prawda, albowiem sam proces przed trybunałem wiary, bez względu na wynik, stanowił już niezatartą plamę na reputacji podsądnego. W praktyce hiszpańskiej stosowano różnego typu kary. Do najlżejszych należały: reprymenda, nakaz wysłuchania określonej ilości mszy oraz wymóg odmawiania różańca, poszczenia w wyznaczone dni lub podzielenia się majątkiem z ubogimi. Cięższymi karami były: banicja, chłosta, noszenie hańbiącego pokutnego stroju. Najcięższe kary, jakie wymierzała Inkwizycja hiszpańska, to galery (od 3 do 10 lat wiosłowania w straszliwych warunkach), "wieczne więzienie" (dożywotnie więzienie) i stos. Formalnie rzecz biorąc Święte Oficjum nie wydawało w ogóle wyroków śmierci, jako, że pozostaje to w sprzeczności z prawem kanonicznym, zabraniającym przelewania krwi. Inkwizycja ograniczała się do stwierdzenia, że heretyk nie rokuje poprawy. Wtedy podsądnego, zgodnie ze średniowiecznym zwyczajem przekazywano władzy świeckiej. Orzekanym wyrokiem był stos. Trzymano się w tym względzie interpretacji papieskie słów św. Jana: "Ten, kto we Mnie nie trwa, zostanie wyrzucony, jak latorośl i uschnie. I zbiera się ją, i wrzuca do ognia, i płonie (J.15,6)

  3. św. Ignacy Loyola (fot. wikimedia)Najdonioślejszym w skutkach posunięciem papieża było utworzenie nowego zakonu - Towarzystwa Jezusowego (1540) do walki z reformacją. Na jego czele stanął Ignacy Loyola (1491-1556), Hiszpan, fanatyczny zwolennik nietolerancji.

  4. Idea zwołania soboru rewidującego dotychczasową działalność duchowieństwa pojawiła się jeszcze w XV wieku. Paweł III zamierzał zwołać sobór , na którym przygotowano by Kościół do walki z reformacją. Na miejsce obrad wybrał Trydent, miasto cesarskie, leżące na pograniczu Włoch, do którego mogło zjechać licznie duchowieństwo włoskie. Sobór otwarto 13 grudnia 1545 roku, omawiano zarówno kwestie dogmatyczne, jak organizacyjne Kościoła. Obrady zostały przerywano dwukrotnie: na wieść o zwycięstwach cesarza Karola V nad protestantami oraz na wieść o nadciąganiu zwycięskiej armii Maurycego saskiego. Trwały do 1563 roku.

  5. Sobór umocnił autorytet papieża, przyznając mu naczelną i pełną władzę oraz wydał dekret o reformie duchowieństwa:


    Sobór trydencki (fot. wikimedia)"(...) sobór św. pod przewodnictwem tychże samych legatów Stolicy Apostolskiej, pragnąc przywrócić tak bardzo rozluźnioną karność kościelną i poprawić zepsute wśród duchowieństwa i chrześcijańskiego ludu obyczaje, uważa, że należy zacząć od tych, którzy są przełożonymi większych kościołów, nieskazitelność zwierzchników bowiem jest błogosławieństwem poddanych. (...) sobór upomina wszystkich przełożonych kościołów (...), pod jakimkolwiek tytułem i imieniem byłyby, aby (...) zachowali czujność zgodnie z poleceniem Apostoła i wielką gorliwością spełniali swoją służbę; (...). Jeżeli ktoś z kościoła (...), który został mu powierzony z jakiegokolwiek tytułu, przyczyny, imienia lub prawa, przez sześć bez przerwy miesięcy bawi poza swoją diecezję bez prawnych przeszkód lub słusznych i racjonalnych przyczyn, tan podpada prawnie karze utraty czwartej części dochodów rocznych, która przez starszych kościoła użyta będzie na uposażenie kościołów i wsparcie miejscowych ubogich. A jeżeli jeszcze przez następnych sześć miesięcy będzie dalej nieobecny, utraci tym samym dalszą czwartą część dochodów, która w podobny sposób ma być użytą."

    (Dekret o reformie duchowieństwa, uchwalony na soborze trydenckim w 1547 r, za: Wiek XVI-XVIII w źródłach, Warszawa 1997, s. 136)


    Sobór przeciwstawił się innowiercom, potępił reformację, wszelkie jej tezy i dogmaty. Sformułował katechizm rzymski, ujmujący niezmienne zasady wiary, ogłosił brewiarz i obowiązujący tekst Biblii, tzw. Wulgatę. Kler stał się jedynym interpretatorem Pisma Świętego. Ustalono "Index librorum prohibitorum", czyli Indeks ksiąg zakazanych w Kościele katolickim, których nie wolno czytać z powodu treści mogących zagrozić wierze lub moralności (zniesiony w 1966 r.).

    Jakkolwiek wprowadzanie w życie postanowień soboru trydenckiego nie postępowało zbyt szybko, katolicyzm wyszedł z kryzysu umocniony.