+ Pokaż spis treści

Charakterystyka i klasyfikacja poszczególnych typów nabłonków

Nabłonki to grupa tkanek zwierzęcych, która najwcześniej pojawiła się w toku ewolucji. Pierwsze tego typu grupy komórek spotykamy już u gąbek. Pojawia się ona także jako pierwsza w ciągu ontogenezy (rozwoju osobniczego) dając początek innym typom tkanek. Tkanka nabłonkowa powstaje ze wszystkich trzech listków zarodkowych.

Budowa


Tkanki te mogą pełnić różne funkcje i w związku z tym być różnie zbudowane, ale ich cechą wspólną są ściśle ułożone komórki. Pomiędzy komórkami tkanki brak niemal całkowicie substancji międzykomórkowej. Taki układ komórek jest utrzymywany dzięki:

  • błonie podstawnej - cienkiej, elastycznej, odpornej na zerwanie błony zbudowanej z białek i wielocukrów produkowanych przez komórki nabłonka; błona ta bierze udział w procesach regeneracyjnych nabłonków
  • rozmaitym połączeniom komórek nabłonka między sobą np. za pomocą desmosomów czy listewek spajających dwie sąsiednie komórki.

Nabłonki nie są ukrwione (wyjątek stanowi skóra płazów) ani nie posiadają unerwienia. Substancje odżywcze dla komórek nabłonka są dostarczane z tkanki łącznej leżącej zwykle pod nabłonkiem.

Klasyfikacja nabłonków ze względu na kształt komórek:

  • płaski - komórki są spłaszczonymi wielokątami
  • sześcienny (kostkowy, brukowy) - krótkie graniastosłupy o wielokątnej podstawie
  • walcowaty (cylindryczny) - wydłużone komórki o podstawie najczęściej sześciokątnej

... i ich ułożenie:

  • jednowarstwowy - pojedyncza warstwa komórek; występuje zazwyczaj w tych strukturach organizmu gdzie zachodzi dyfuzja, wchłanianie, wydzielanie oraz wydalanie rozmaitych substancji
  • wielowarstwowy - wiele warstw komórek; występuje tam gdzie przede wszystkim potrzebna jest ochrona
  • pseudowarstwowy - wszystkie komórki tkanki leżą na błonie podstawnej, jednak nie wszystkie komórki sięgają wolnej strony tkanki co daje pozornie wielorzędowość tkanki; często komórki tego nabłonka są urzęsione.

Omawiając nabłonki pod kątem ich budowy musimy wziąć pod uwagę zarówno ich kształt jak i ułożenie komórek.

    • Nabłonek jednowarstwowy płaskinabłonek jednowarstwowy płaski- buduje pęcherzyki płucne, występuje w torebce Bowmana (w nefronie), zwany śródbłonkiem wyścieła naczynia krwionośne i limfatyczne


    • Nabłonek jednowarstwowy sześciennynabłonek jednowarstwowy sześcienny - wyścieła kanaliki nerkowe i przewody gruczołów wydzielniczych




    • Nabłonek jednowarstwowy walcowynabłonek jednowarstwowy walcowaty - związany z wydzielaniem (najczęściej śluzu) lub wchłanianiem (np. składników pokarmowych), występuje w przewodzie pokarmowym, gdzie zaopatrzony w mikrokosmki zwiększające powierzchnię chłonną bierze udział w wchłanianiu strawionego pokarmu, a wydzielany przez nabłonek śluz chroni przewód pokarmowy przed szkodliwym działaniem enzymów trawiennych




    • Nabłonek pseudowarstwowynabłonek pseudowarstwowy - pokrywa drogi oddechowe, jest z reguły urzęsiony co pomaga w oczyszczaniu wdychanego powietrza







    • Nabłonek wielowarstwowynabłonek wielowarstwowy płaski - w tym typie nabłonka tylko najbardziej zewnętrzna warstwa komórek ma płaski kształt; występuje w dwóch wariantach:

    • nabłonek rogowaciejący

            pokrywa on powierzchnie ciała większości kręgowców, a jego zewnętrzna warstwa nazywana jest

      • naskórkiem
              i składa się z silnie wysyconych keratyną, rogowaciejących i złuszczających się komórek, komórki położone głęboko, przy błonie podstawnej są aktywne metabolicznie i mają zdolność do dzielenia się co dostarcza nowych komórek i wypycha stare ku górze; naskórek kręgowców produkuje wiele specyficznych tworów: łuski, pióra, paznokcie, kopyta, pazury i rogi
    • nabłonek nierogowaciejący

            jego zewnętrzne komórki nie ulegają rogowaceniu, występuje w jamie gębowej, gardle i przełyku, wyścieła pochwę i odbyt.

Klasyfikacja nabłonków ze względu na pełnione funkcje


  • nabłonki okrywające i wyściełające:
      - nabłonki okrywające oddzielają ciało zwierzęcia od środowiska zewnętrznego; bezkręgowce posiadają tylko nabłonki jednowarstwowe pokryte u płazińców, obleńców, pierścienic i stawonogów zwane
    oskórkiem
      - amorficzną (nie mającą budowy komórkowej) warstwą ochronną, kręgowce natomiast mają ciało okryte nabłonkiem wielowarstwowym, rogowaciejącym zwane
    naskórkiem
      - nabłonki wyściełające okrywają narządy wewnętrzne i wyściełają jamy ciała, są one bardzo zróżnicowane w budowie ze względu na funkcje jakie pełnią: zaopatrzony w mikrokosmki nabłonek chłonny jelita, urzęsiony nabłonek dróg oddechowych, cienki śródbłonek naczyń krwionosnych i limfatycznych itd.
  • nabłonki wydzielnicze (= gruczołowe) - ich komórki produkują duże ilości wydzielanych specyficznych substancji, takich jak: pot, mleko, śluz, woskowina, enzymy lub hormony; wydzielane substancje są produkowane:
      - prosto do płynów ustrojowych (= endokrynowo), tak pracują np. gruczoły wydzielania wewnętrznego produkujące hormony
      - do środowiska zewnętrznego, też do światła przewodu pokarmowego (= egzokrynowo), przykładem tutaj jest gruczoł potowy, gruczoły jamy ustnej i dwunastnicy oraz części wydzielnicze dużych gruczołów trawiennych jak trzustka i wątroba
  • nabłonki zmysłowe - wyspecjalizowane w odbieraniu bodźców ze środowiska zewnętrznego i wewnętrznego, budują części receptorowe narządów zmysłów: siatkówkę oka, narząd Cortiego w ślimaku ucha, nabłonek węchowy itd.

  • nabłonki rozrodcze - nie są przez wszystkich wyróżniane jako osobny typ nabłonków, ale dzięki ich podziałom mejotycznym powstają w gonadach (= gruczołach rozrodczych) gamety, to np. nabłonek wyściełający kanaliki nasienne w jądrach.