+ Pokaż spis treści

Historia nowożytna powszechna

Historia nowożytna powszechna - wstęp


Jednym z najważniejszych zjawisk epoki nowożytnej było powstanie nowoczesnego państwa, w którym władza skupiała się w jednym centrum, będącym symbolem suwerenności, a suwerenność kraju oznaczała niezależność od potęg zewnętrznych, takich jak cesarstwo czy papiestwo. Funkcjonowanie nowożytnego państwa wymagało zmniejszania barier stanowych, umożliwiania awansu społecznego od stanu do stanu. Proces ten postępował bardzo powoli i nie dotyczył całych grup społecznych, lecz raczej indywidualnych karier. O wiele szybciej postępowała integracja polityczna, która zmierzała do stworzenia jednego centrum władzy oraz podporządkowanej mu hierarchii urzędniczej, co wiązało się z rozpadem systemu lennego. Centrum podlegały również na zasadzie monopolu sprawy obronności. W ten sposób nowożytna władza opierała się na dwóch filarach: sprawnej administracji i armii. Monarchowie zainteresowali się także sprawami ekonomicznymi, o ile miały one służyć państwu, a zwłaszcza rządzącym. W tym celu znoszono liczne zaszłości średniowiecza, jak np. wewnętrzne granice celne, rozmaitość praw i przywilejów, a także organizacje cechowe. Podejmowano również działania na rzecz oparcia terytorium państwa na naturalnych przeszkodach geograficznych, co miało dać mieszkańcom poczucie bezpieczeństwa i jedności wewnętrznej. Strategię tę ilustruje polityka zagraniczna Francji w drugiej połowie siedemnastego wieku. Ponadto - raczej bez udziału rządzących - kształtowały się jednolite języki narodowe, łączące ludność różnych prowincji kraju. Proces formowania się nowoczesnego państwa doprowadził do powstania dwóch typów ustrojowych - państwa monarchii absolutnej (Francja, Prusy, Rosja) oraz monarchii parlamentarnej (Anglia, Rzeczpospolita). Podstawowa różnica pomiędzy tymi ustrojami zasadzała się na tym, że w państwie absolutnym suwerenem był król, a w monarchii parlamentarnej - również parlament jako reprezentacja społeczeństwa, a raczej jego warstwy bogatej bądź szlacheckiej.

Te dwie różne formy ustrojowe łączył program suwerennego państwa i dążność do integracji terytorialnej (tu była wyjątkiem federacyjna Rzeczpospolita). Rozwój niezależnych państw postępował wraz z upadkiem dwóch średniowiecznych idei uniwersalnych - cesarskiej i papieskiej. Uniwersalizm cesarski jako program tworzenia jednolitej organizacji państw chrześcijańskich pod zwierzchnictwem cesarza załamał się w pierwszej połowie szesnastego wieku. W wypadku państw europejskich przebiegało to raczej bezkonfliktowo. Cesarstwo było zbyt słabe, by narzucić im swoją wolę. Inaczej rzecz się miała z Rzeszą Niemiecką, gdzie dopiero wojna trzydziestoletnia (1618-1648) położyła kres dominacji cesarza nad panami Rzeszy. Uniwersalizm papieski został podważony jeszcze w XIV wieku; raz przez niewolę awiniońską papieży, dwa przez wielką schizmę zachodnią. Do zupełnego rozbicia chrześcijaństwa zachodniego doprowadziła reformacja. Pokój w Augsburgu (1555) oddał decyzje w dziedzinie wyboru wyznania w ręce książąt terytorialnych i stał się ważnym elementem programu zmierzającego do podporządkowania religii i Kościoła państwu, wprowadzając słynną zasadę: cuius regio, eius religio (Czyja władza, tego religia). Zasadę swobodnego wyboru wyznania jako podstawową dla wolności człowieka przyniosło dopiero oświecenie.

W XVI wieku decyzja o dotycząca wiary przeszła z rąk obcej siły politycznej w ręce władzy rodzimej. XVI wiek - a zwłaszcza jego pierwsza połowa - to walki o hegemonię w Europie( tzw. wojny włoskie), które udowodniły, że papiestwo przestało się liczyć jako czynnik polityczny. Mimo gruntownej reformy Kościoła katolickiego (Sobór Trydencki) procesu tego nie udało się odwrócić. Szesnasty wiek to także epoka walk religijnych. Już wojna trzydziestoletnia traciła stopniowo charakter wojny religijnej i hasła, od których się rozpoczęła, całkowicie się zdezaktualizowały. Okazało się nawet, że państwa katolickie, kierując się własną racją stanu, mogą wystąpić po stronie protestanckiej (Francja w wojnie trzydziestoletniej). W erze nowożytnej nastąpiła zmiana położenia centrum cywilizacyjnego Europy. Od starożytności centrum to znajdowało się w basenie Morza Śródziemnego, a Półwysep Apeniński był tam głównym ośrodkiem i kto nad nim panował, ten zajmował w Europie dominującą pozycję. Jednak w erze nowożytnej najważniejsze miejsca przesunęły się na północny zachód kontynentu. Straciły znaczenie dotychczasowe bliskowschodnie szlaki handlowe (handel lewantyński), gdyż odkrycia geograficzne udostępniły nowe trasy, które okazały się tańsze, a ponadto otworzyły dla Europy półkulę zachodnią i Atlantyk. Do tego wojny włoskie straszliwie spustoszyły Półwysep Apeniński. Cywilizacyjne centrum kontynentu przesunęło się do takich krajów jak: Niderlandy, Anglia i Francja. Pośrednim etapem w tym procesie była dominacja Hiszpanii (1550 -1650) - kraju, co prawda, śródziemnomorskiego, ale ze względu na posiadanie Ameryki, zorientowanego na zachód. Niepomiernie wzrosła rola Atlantyku, co sytuowało w najlepszej pozycji kraje o dużych tradycjach morskich - Niderlandy i Anglię (pod koniec XVII wieku dołączyła do nich Francja). Z rywalizacji tych państw zwycięsko wyszła Anglia, a podstawą jej sukcesu były kolonie w Ameryce Północnej. Z chwilą powstania USA brytyjskie niepodzielne władanie Atlantykiem doznało załamania, przez co Anglicy musieli skierować swoją ekspansję na tereny Azji, Bliskiego Wschodu i Afryki. W XVII wieku znaczącą potęgą stały się Niderlandy, niegdyś własność królów Hiszpanii,którzy dopiero w 1648 roku uznali ich niepodległość. Na pierwsze miejsce wśród państw europejskich wysunęła się Francja, pozostająca (mimo przegranych kolonialnych batalii z Anglią) potęgą na kontynencie.

W epoce nowożytnej nastąpił zmierzch monopolu politycznego szlachty, gdyż rozwój techniki wojennej (artyleria, muszkiety, nowoczesne twierdze) spowodował utratę znaczenia klasycznego rycerstwa. Główną siłą wszystkich armii (z wyjątkiem Rzeczypospolitej) stała się, operująca w zwartych formacjach, piechota. Wymuszało to zaprowadzenie dyscypliny i długotrwałe szkolenie profesjonalnych żołnierzy, zaś całkowicie wykluczało indywidualne pojedynki rycerskie, stanowiące istotę średniowiecznych batalii. Nowa armia rekrutowała się spośród różnych warstw społecznych i chociaż stanowiska oficerskie były nadal zastrzeżone dla szlachty, to utraciła ona wyłączny monopol na obronę kraju. Monopol ten, który do tej pory stanowił o tym, że kto broni kraju, ten rządzi, przeszedł do dyspozycyjnej siły politycznej, czyli do utrzymującego armię państwa. W monarchiach zachodnich typu absolutnego był to monarcha, w innych zaś typach państw parlament, reprezentujący najbogatsze warstwy społeczeństwa (wyjątek stanowiła tu znowu Rzeczpospolita, gdzie w parlamencie zasiadała jedynie szlachta). Nowy typ armii okazał się instrumentem niesłychanie kosztownym. Armie przestały być pospolitym ruszeniem i zmieniły się w zgrupowania profesjonalistów, których należało dobrze opłacać, długo szkolić i wyposażyć. Dążono więc do tego, by oszczędzać siłę zbrojną, co spowodowało znaczne wydłużenie wojen. Obok zmiany technik militarnych do upadku znaczenia szlachty przyczyniły się potrzeby nowożytnego państwa. Tam, gdzie wykształcała się nowoczesna biurokracja, przestawało być ważne kryterium przynależności stanowej, a liczyło się kryterium kompetencji. Jeśli monarcha dążył do umocnienia władzy, robił to wbrew szlachcie i arystokracji, stąd wniosek, że sprzymierzeńcem króla w tym dziele mógł być i był stan mieszczański. Wyjątki wśród państw absolutnych to Prusy i Rosja (słabe mieszczaństwo, rządy oparte się na współdziałaniu władcy oraz szlachty i arystokracji).

"Stan trzeci" oprócz wykształconych urzędników, oferował państwu niemałe wpływy podatkowe oraz kredyt (wielkie domy bankowe zakładały rodziny mieszczańskie). Szlachta, tradycyjnie zwolniona z podatku i utrzymująca się z ziemi, nie miała tego rodzaju możliwości. Oczywiście monarchowie, ich dwory i etykiety nadal reprezentowały szlachecki styl, co sprawiało, że główną nagrodą dla dobrze spełniającego swoje państwowe obowiązki mieszczanina była tzw. Nobilitacja ( w ten sposób powstała nowa grupa - tzw. szlachta urzędnicza). Era nowożytna to także początki kształtowania się wolnego rynku. Na genezę tego zjawiska składają się zmiany demograficzne, rewolucja cen, pojawienie się nowych form działalności ekonomicznej oraz początki aktywności państwa na tym polu. Podstawowym czynnikiem gospodarczym stał się kapitał. Wczesna faza kształtowania się gospodarki wolnorynkowej trwała do około połowy osiemnastego wieku, kiedy to Anglia wkroczyła w okres rewolucji przemysłowej. Epoka nowożytna to także fala odkryć geograficznych i ekspansji europejskiej na wielką skalę. Podboje dokonywane przez mieszkańców "starego kontynentu" charakteryzowały się bezwzględnością i brutalnością, sprzeczną z moralnością chrześcijańską, czego współcześni zdawali się nie dostrzegać. Nowo odkryte tereny były eksploatowane gospodarczo, a jednocześnie stanowiły znakomite terytoria osadnicze. Odkrycia geograficzne doprowadzą w końcu do wielkiej, globalnej zmiany ekonomicznej w Europie (rewolucja cen - dualizm w rozwoju gospodarczym kontynentu). Era nowożytna przyniosła także przemiany w zakresie kultury. Renesans, który przewrócił do góry nogami średniowieczne pojmowanie świata, rozprzestrzenił się w praktyce na całą Europę, a jego następstwa uruchomiły siedemnastowieczną rewolucję naukową. Odkrycia w wielu dziedzinach nauki całkowicie zmieniły obraz świata, spowodowały też powstanie nowych nurtów filozoficznych. Osiemnastowieczne oświecenie było przede wszystkim spopularyzowaniem wśród szerszych kręgów tego, co do tej pory było dostępne tylko dla elity, skonkretyzowało też jedne z najważniejszych w historii Europy pojęć: wolności jednostki i praw obywatelskich.