+ Pokaż spis treści

Grecja

Właściwości duchowe starożytnych Greków


Trwałą właściwością starożytnych Greków było dążenie do zdobycia mądrości i wiedzy o świecie. Grecy dążyli do wszechstronnego poznanie świata przyrody, a później człowieka i społeczeństwa. Ich niezwykła dociekliwość doprowadziła do powstania filozofii i do wyłonienia się z niej szczegółowych nauk przyrodniczych. W ich rozważaniach zaznaczyła się różnica między mądrością, względnie niezależną od wrażeń zmysłowych i wiedzą opartą o doświadczenie zmysłowe.

Umysłowość grecka poszukiwała zawsze niezmiennych praw określających naturę poszczególnych bytów, praw tkwiących w istocie rzeczy, a nie będących tylko wyrazem dowolnej fantazji człowieka. Dążyli do odnalezienia obiektywnego ładu, regularności, harmonii. Tendencja ta znalazła wyraz w badaniach matematycznych (arytmetycznych i zwłaszcza geometrycznych), przyrodniczych (astronomicznych, fizycznych, biologicznych, medycznych), w twórczych działaniach (w poezji, retoryce, architekturze, plastyce, muzyce, sztuce gospodarowania) i w życiu społecznym (w poszukiwaniu najlepszego ustroju państwowego i najlepszych praw w państwie). Grecy mieli wybitne poczucie prawidłowości w myśleniu, odczuwaniu i w mowie.

Inną właściwością Greków był ich antropocentryzm. Poczynając od najwcześniejszych śladów, jakie po sobie pozostawili w historii, wszędzie znajdujemy człowieka jako motyw, koło którego skupia się cały świat ich myśli i działań:
 

  • - w ludowych wyobrażeniach religijnych: bogowie w postaci ludzkiej i o ludzkich właściwościach, także wadach;
  • - w absolutnym prymacie motywu człowieka w greckiej plastyce, zwłaszcza w jej szczytowej postaci, rzeźbie, a nawet w malarstwie;
  • - w konsekwentnym rozwoju filozofii od zagadnienia kosmosu do problemu człowieka, w którego rozpatrywaniu osiąga swe szczyty u Sokratesa. Platona i Arystotelesa;
  • - w poezji, której niewyczerpanym tematem od Homera poprzez wszystkie wieki był człowiek i jego losy;
  • - w życiu społecznym, w greckim państwie, polis - którego istotę można zrozumieć tylko wówczas, jeśli widzi się w nim wychowawcę ludzi, kształtującego całe ich życie.


Grecy, lud artystów, swoim najwspanialszym dziełem sztuki uczynili żywego człowieka. Grecka paideia, kształcenie, nie była jakąś zewnętrzną tresurą, lecz artystycznym kształtowaniem człowieczeństwa w człowieku podług doskonałego wzorca. Środowiskiem takiego działania była polis, czyli wspólnota państwowa, która sama w najlepszych swoich przejawach osiągnęła kształt dzieła sztuki (tak ocenił niemiecki filozof Hegel państwo ateńskie z czasów Peryklesa).

Koncentracja kultury greckiej na człowieku doprowadziła do ukształtowania się poczucia godności ludzkiej. W porównaniu z Egipcjanami, Asyryjczykami, Persami - które to ludy niebywale wysoko wyniosły, ponad wszelką ludzką miarę jednostkę - władcę, co uwidoczniło się w monumentalnych budowlach: piramidach, świątyniach, grobowcach, jednocześnie unicestwiając znaczenie całych mas ludzkich - kultura grecka była świtem godności człowieka.

Szczególną właściwością ducha greckiego było łączenie racjonalnego myślenia z plastyczną wyobraźnią. Myśl grecka zawierała dwa elementy: racjonalny i wyobrażeniowy; przedmiot myślenia myśl ta ujmowała zawsze jako całość, jako oglądany kształt. Wiąże się to z tym, że starożytni Grecy dążyli do wszechstronnego opanowania podstawowego wymiaru naszego istnienia - przestrzeni:
 

  • - w żeglarstwie wcześnie wykazali się mistrzostwem;
  • - w architekturze stworzyli piękne świątynie, teatry, portyki;
  • - w urbanistyce kształtowali plany miast;
  • - w plastyce doskonale tworzyli rzeźby, obrazy, wyroby ceramiczne, mozaiki;
  • - w badaniach geograficznych rysowali mapy;
  • - w badaniach astronomicznych budowali modele kosmosu;
  • - wreszcie w geometrii, czyli teorii przestrzeni w ogóle - zbudowali fundamenty aksjomatycznej nauki (Elementy Euklidesa);
  • - ich najbardziej abstrakcyjne rozważania, filozoficzne, również zakorzenione były w przestrzennej, plastycznej wyobraźni: kształt koła i kuli jako wyróżnione w całej filozofii greckiej, podział przestrzeni na zaksiężycową i podksiężycową u pitagorejczyków, atom w filozofii Demokryta i Epikura, idea u Platona - są to objawy tej samej tendencji. 

Od mitu do logosu


Grecy w okresie poprzedzającym pojawienie się filozofii, tj. przed przełomem VII i VI wieku p.n.e., posługiwali się mitami i myśleniem mitycznym, to znaczy takim, które umożliwia uświadamianie sobie bądź przekazywanie wiedzy za pośrednictwem opowieści legendarnych lub baśniowych, nie zawierających abstrakcyjnych pojęć ogólnych. Najczęściej mity greckie wyrażały religijne przekonania. Filozofia, począwszy od jej pierwszego przedstawiciela Talesa z Miletu, przechodzi do myślenia racjonalnego, nie odwołującego się do mitów, lecz do znanych z doświadczenia zmysłowego, naturalnych składników świata, które są jednak traktowane ogólnie, jako budulec rzeczywistości. To przejście od mitu do logosu oznacza wejście Greków na zupełnie nową drogę życia duchowego, która umożliwiła stworzenie wiedzy naukowej, a w bardziej odległej przyszłości - opartej na nauce techniki. Jednocześnie sama filozofia stała się najbardziej zasadniczą, rdzenną formą życia umysłowego tego ludu.