+ Pokaż spis treści

Gotyk


1.      Termin "gotyk" po raz pierwszy został użyty przez Włocha Giorgio Vasari w wieku XVI. Historyk sztuki użył go w zamiarze pogardliwym, opisując styl barbarzyński, który wykształcił się w średniowiecznej Europie. Zdaniem Vasariego "gotyk" wywodził się od  Gotów, ludu starogermańskiego, który najechał Italię w 410 roku. Z czasem termin ten przyjęto jako określenie zmian w architekturze i sztuce, które ujawniły się po okresie romańskim a przed renesansem.

2.      Pierwsze kościoły w stylu gotyckim zbudowano we Francji. Znakomitymi przykładami są Notre Dame w Paryżu, St. Denis tamże i Chartres. Podobne przykłady odnajdujemy w Anglii np. Salisbury, gotyckie kościoły powstawały w Niemczech, Hiszpanii, we Włoszech.   
      Kościół zbudowany był na krzyżu łacińskim. Katedry gotycka to budynki o niebywałej wysokości wnętrza (Reims 38 m., Beauvais 48 m.). Budowano je latami (Katedrę Notre Dame budowano 170 lat). Początkowo z kamienia później z cegły. Innowacją, która różniła kościoły romańskie od gotyckich był nowy rodzaj sklepienia: sklepienie ostrołukowo-żebrowe. Przy tej udoskonalonej konstrukcji ściany nośne nie musiały być tak masywne. Zastosowano łuki oporowe jako elementy nośne na zewnątrz budowli, odciążając filary. Cieńsze ściany kościołów gotyckich umożliwiły zastosowanie oszklonych okien, dzięki czemu  do wnętrza wpadało więcej światła. Okna bocznych naw i w prezbiterium wypełniono witrażami, zaś okna ścian szczytowych nawy głównej i transeptu mają formę rozet. Kolorowe światło zaczęło zalewać wnętrza, tworząc inną nieziemską atmosferę. Sztuka witrażowa osiągnęła szczyt rozkwitu w kaplicy królewskiej Sainte Chapelle, gdzie okna zajmują trzy czwarte powierzchni ścian.

3.      Podobnie jak kościół romański katedra gotycka była nie tylko miejscem, gdzie człowiek średniowiecza się modlił, ale także uczył się (spełniała funkcje dydaktyczną). Plan dekoracyjny miał za zadanie ująć całokształt spraw życia ludzkiego i powiązać go z rytmem roku kościelnego. Do sztuki powoli zaczynały przenikać sceny z życia codziennego.  Stąd wśród rzeźb spotykamy wyobrażenia  człowieka pracującego w różnych okresach roku (katedra Saint-Denis, Chartres).

4.      Oprócz kościelnej rozwija się różnorodna i bogata architektura świecka, zachowały się m.in. piękny ratusz w Brukseli, zamek krzyżacki w Malborku, zamek Coca koło Segowii (ok.1400r.), Carcassonne z przełmu XII i XIII wieku, pałac Jacques'a Coeur z XV w.

5.      Mówiąc o gotyckiej rzeźbie nie sposób pominąć ołtarzy. Przy jednej parze skrzydeł (całość składa się więc z trzech części) mówimy o tryptyku, przy dwóch parach o poliptyku. W części środkowej ołtarza mieściła się zwykle kompozycja rzeźbiarska, na skrzydłach płaskorzeźby. Najwspanialszym przykładem  polskiego ołtarza gotyckiego jest ołtarz Wita Stwosza (1447-1533), znajdujący się w kościele Mariackim w Krakowie.

6.      Jeszcze pod koniec okresu romańskiego malarstwo było jedną z pomniejszych dziedzin sztuki. Do celów dekoracyjnych starano się wykorzystywać arrasy, mozaiki, rzeźbę lub metale szlachetne. Zaczęło się to zmieniać w XIII wieku. Wraz z szybkim rozwojem Europy Zachodniej okres świetności przeżywały zamki, dwory oraz miasta. Malarstwem zaczęło interesować się  duchowieństwo, arystokracja i bogaci mieszczanie. W kościołach pojawiły się obrazy stanowiące tło dla odprawianej mszy - miały one skupiać uwagę wiernych i wzbudzać w nich uczucia religijne. Najczęściej przyjmowały formę dwu- lub trzyczęściową (dyptyk lub tryptyk) i składały się z połączonych zawiasami pomalowanych części. Bardzo często przedstawiały one scenę, w której fundator obrazu był za pośrednictwem patronującego mu świętego przedstawiany Marii Pannie. W ogóle wzrastający, dzięki popularyzacji przez franciszkanów, kult Marii miał ogromny wpływ na sztukę. Malarstwo i inne formy często podejmowały tę tematykę ukazując najczęściej kobietę trzymającą na ręku dziecko lub rozpaczającą po śmierci syna - przyczyniało się to do w dużym stopniu do humanizacji religii
      Okres rozkwitu przeżywać zaczęło również malarstwo ścienne - jedną z przyczyn tego zjawiska był rozwój zakonu franciszkanów. Popularność zakonu wzmogła zapotrzebowanie na nowe kościoły, a malarstwo umożliwiało lepszą od mozaiki formę ich dekoracji. Po pierwsze mozaika była techniką, która zabierała wykonawcy znacznie więcej czasu, po drugie uznano ją za zbyt kosztowną jak na zakon, którego członkowie składali śluby ubóstwa i pokory.
      W sztuce gotyku pojawiły się freski - technika odkryta we Włoszech. Wykonanie takiego obrazu na ścianie wymagało skomplikowanej i trudnej procedury. Farbę nanosiło się na świeży, jeszcze mokry tynk (fresco - "świeży"), a ostatnia warstwa zaprawy była nakładana na taką powierzchnię, jaką artysta mógł pokryć podczas jednej sesji, zanim zaprawa wyschnie. Farba nałożona na mokry tynk wiązała się z nim poprzez reakcje chemiczne, dzięki czemu obrazy malowane techniką fresku bardzo długo zachowywały trwałość i nie "łuszczyły się".
      W latach trzydziestych XV wieku we Flandrii pojawił się nowy rodzaj malarstwa - malarstwo olejne. Zmieszane z olejem pigmenty (barwniki) charakteryzowały się świetlistością, jakiej nie można było uzyskać za pomocą do tej pory używanej tempery. Dodatkowo tempera wymagała pospiesznego malowania, podczas gdy obrazy olejne mogły powstawać krok po kroku, umożliwiając niespotykaną do tej pory dbałość o detale. Malarstwo olejne stało się w ciągu następnych wieków najważniejszym środkiem wyrazu w sztuce europejskiej.
Założycielem flamandzkiej szkoły malarstwa był Robert Campin, a w XV wieku wiele cech charakterystycznych dla malarstwa było imitowanych w całej Europie. Dopiero na początku XVI wieku jej wpływy zostały osłabione przez włoski renesans.
 
Dziedzina sztuki Twórca Dzieło
Malarstwo -fresk Giotto di Bondone (ok.1267-1337) Złożenie do grobu, Powołanie apostołów, Pocałunek Judasza, Madonna z Dzieciątkiem
Malarstwo Simeone Martini (ok.1285-1344) Zwiastowanie
Malarstwo olejne Jan van Evck (1385-1441) Portret małżonków Arnolfinich