+ Pokaż spis treści

Gady

Przyroda - Szk. podst.
[-]

Gady


Gady są typowymi zwierzętami lądowymi, chociaż niektóre z nich, np. żółwie morskie i krokodyle większość życia spędzają w wodzie. W przeciwieństwie do ssaków i ptaków, gady są zmiennocieplne, co oznacza, że temperatura ich ciała zmienia się wraz z temperatura otoczenia. Dlatego też większość gatunków gadów spotyka się na obszarach ciepłych. Ich skórę pokrywają rogowe łuski lub tarczki, pod którymi mogą niekiedy znajdować się kostne płytki. U krokodyli tkwią one luźno w skórze, natomiast u żółwi łączą się ze sobą i tworzą kostny pancerz - skorupę. W skórze gadów nie występują gruczoły śluzowe i dlatego powierzchnia ich ciała jest sucha. Wszystkie oddychają tlenem atmosferycznym przy pomocy płuc. U gadów występuje zapłodnienie wewnętrzne. Jaja, otoczone miękką i skórzastą skorupą są składane wyłącznie na lądzie. Złożone jaja najczęściej są pozostawiane bez opieki. Tylko nieliczne węże i krokodyle opiekują się jajami i wyklutym potomstwem. Młode osobniki są bardzo podobne do rodziców i wyglądają jak ich miniaturki. Współcześnie żyjące gady zostały podzielone na cztery grupy: krokodyle, jaszczurki, żółwie i węże.

Krokodyle są największymi współcześnie żyjącymi gadami przystosowanymi do życia w wodzie. Wszystkie krokodyle to drapieżniki polujące na ryby, ptaki, a także ssaki. Żyją w jeziorach, wolno płynących rzekach, bagnach, a także rozlewiskach nadmorskich. Czasami można je spotkać na otwartym morzu w pobliżu lądu.

Ciało krokodyli podobnie jak większości innych gadów pokryte jest rogowymi tarczkami pod którymi znajdują się płytki kostne. Cechą charakterystyczną jest masywna głowa na której widoczne są osadzone na wzgórkach nozdrza i oczy. Pozwala to krokodylowi zanurzonemu pod powierzchnią wody, swobodnie oddychać i obserwować otoczenie, samemu pozostając niewidocznym. Krokodyle oddychają tlenem atmosferycznym przy pomocy płuc - pomimo, że woda jest głównym środowiskiem w którym żyją. Do pływania w wodzie krokodyle używają długiego, spłaszczony bocznie ogona. Uderzając nim na boki i sterując nogami potrafią błyskawicznie dopaść upatrzoną wcześniej ofiarę. Krokodyle potrafią godzinami czatować w wodzie przy brzegu czekając na zwierzęta, które przyszły napić się wody. Nieostrożne ofiary gwałtownie chwytają i wciągają do wody. Duże krokodyle potrafią zaatakowć nawet czlowieka.
Krokodyle należą do zwierząt długowiecznych, w niewoli dożywają 80, a nawet 100 lat.

Krokodyle należą do bardzo starej grupy gadów, która niewiele zmieniła się od czasów dinozaurów. Współcześnie żyje nieco ponad 20 gatunków krokodyli z czego ok. 13 należy do krokodyli właściwych, 2 do aligatorów 5 do kajmanów i 1 do gawiali. Krokodyle właściwe i aligatory są do siebie bardzo podobne. ?atwo je jednak rozróżnić po wyglądzie pyska i zębów. Aligatory maja krótsze i szersze pyski, a przy zamkniętej paszczy nie są widoczne ich dolne zęby. U krokodyli przy zamkniętej paszczy widać na wysokości nozdrzy, dwa duże zęby wystające ze szczęki dolnej (po jednym z każdej strony). Do aligatorów należą kajmany - krokodyle o płaskich pyskach żyjące w Ameryce Środkowej i Południowej. Krokodyle właściwe występują w Azji, Afryce, Australii, i obu Amerykach. Największym przedstawicielem tej grupy jest krokodyl nilowy osiągąjacy długość nawet do 10 m. Wprawdzie nazwa gatunkowa "nilowy", sugeruje, że krokodyl ten żyje w wodach Nilu, jednak współcześnie, z powodu jego całkowitego wytępienia, gatunek ten można spotkać jedynie w środkowej i południowej Afryce. Spośród wszystkich krokodyli, gawial ma najbardziej wydłużony i wąski pysk, wyraźnie odcinający się od tylnej części głowy. Długi pysk ułatwia chwytanie ryb, które są podstawowym pokarmem gawiali. Jedyny gatunek gawiali - gawial gangesowy występuje w Indiach i Birmie. Żyje on nie tylko w wodach Gangesu - jak sugeruje nazwa gatunkowa, ale również w innych rzekach półwyspu Indyjskiego.

Samice krokodyli składają jaja do uprzednio przygotowanych gniazd. Rodzice - najczęściej matka, stale przebywają w pobliżu gniazda chroniąc je przed drapieżnikami. Po wylegnięciu się z jaja, młode zaczynają wydawać charakterystyczne głosy. Znajdująca się zawsze w pobliżu matka, bierze młode delikatnie w paszczę i przenosi do wody.
Ciekawostką biologiczną jest fakt, że płeć krokodyli nie jest ustalona od momentu zapłodnienia lecz zależy od temperatury, w jakiej znajduje się jajo przez pierwszych kilka tygodni. Jest niemal regułą, że w temperaturze powietrza niższej niż 31o C rodzą się samice, natomiast w temperaturze powyżej 32o C z jaj wykluwają się samce. W temperaturze pośredniej rozwijają się osobniki obu płci.

Jaszczurki to szybkie i zwinne gady, które można zobaczyć jak wygrzewają się w promieniach słonecznych lub spłoszone, zwinnie umykają przed ewentualnym niebezpieczeństwem.
Większość gatunków jaszczurek żyje na lądzie. Jedyną jaszczurką wodną jest legwan morski, zamieszkujący skaliste wyspy Galapagos. Legwany te większość czasu spędzają w wodzie, odżywiając się wodorostami, porastającymi skaliste dno. Kiedy na Galapagos dotarł Karol Darwin ze swoją wyprawą, legwany morskie zamieszkiwały większość wysp. Niestety, od tamtego czasu zostały mocno przetrzebione przez żeglarzy, którzy polowali na nie dla mięsa. Współcześnie na wyspach można spotkać tylko nieliczne osobniki, które są obecnie pod całkowitą ochroną.

Jaszczurki zajmują niemal wszystkie kontynenty - nie występują jedynie na Antarktydzie i arktycznych rejonach Europy, Azji i Ameryki Północnej. Większość gatunków jaszczurek można spotkać w strefie równikowej i podzwrotnikowej. Kilka gatunków żyje w strefie umiarkowanej. Długość ciała waha się w granicach od 15 do 80 cm, chociaż znane są jaszczurkowe liliputy jak np. gekon krągłopalcowy mierzący ok. 3 cm oraz jaszczurkowe olbrzymy jak waran z wysp Komodo, którego długość może przekraczać 3 m! Ponad połowa żyjących współcześnie gadów to jaszczurki, do których należą mi.in. kameleony, gekony, legwany i padalce.

Kameleony to jaszczurki, które większość życia spędzają na drzewach. Dzięki określonemu ustawieniu palców, z łatwością mogą chodzić po gałęziach. Ich palce są przeciwstawne, tzn. ustawione w taki sposób, że mogą obejmować gałąź. W kończynach przednich 2 palce skierowane są na zewnątrz, a 3 do wewnątrz, w kończynach tylnych odwrotnie - 3 na zewnątrz, a 2 do wewnątrz. Kameleony mają długi i chwytny ogon, który pomaga im w zachowaniu równowagi w czasie wędrówki po gałęziach. Oczy kameleonów przypominają małe wieżyczki i mogą poruszać się niezależnie od siebie. Dzięki temu możliwa jest obserwacja wszystkiego co znajduje się zarówno z przodu, jak i z tyłu zwierzęcia. Cechą charakterystyczna kameleonów jest lepki język. Jego długość często przekracza długość całego ciała. W czasie polowania język z ogromną prędkością (ok. 5 m/sek.!) zostaje wysunięty w kierunku ofiary i po schwytaniu zdobyczy natychmiast cofnięty do jamy gębowej. Kameleony potrafią godzinami trwać w bezruchu i czatować na zdobycz. Dobrze znaną cechą kameleonów jest zdolność do zmiany kolorów i dostosowania barwy ciała do otoczenia. Ta umiejętność jest szczególnie użyteczna podczas powolnego skradania się do ofiary. Zmiany kolorów wiążą się również ze zmianą temperatury otoczenia. W nocy, kiedy temperatura powietrza spada, kameleony stają się jaśniejsze i wyglądają jak zeschłe liście. Podobnie reagują, kiedy są przestraszone. Większość kameleonów składa jaja, nieliczne rodzą młode (są żyworodne). Większość gatunków żyje w Afryce i w południowej Azji. Spotyka się je również na południu Europy, np. w Hiszpanii.

Gekony należą do jednych z najmniejszych jaszczurek, nie przekraczających 15 cm długości. Większość prowadzi nocny tryb życia. Ich najbardziej charakterystyczną cechą jest umiejętność chodzenia po gładkich i pionowych powierzchniach, np. szybach i sufitach. Umiejętność tę zawdzięczają obecności przylg na palcach. Gekony są jedynymi jaszczurkami potrafiącymi wydawać donośne dźwieki. Ponieważ u większość gatunków dźwięki te brzmią "gek - ko", stąd się wzięła nazwa grupy gekony. Występują na wszystkich kontynentach - poza Antarktydą.

Legwany zwane niekiedy iguanami są amerykańskimi krewniakami kameleonów. Cechuje je ogromna różnorodność kolorów, wielkości i kształtów ciała. Najbardziej znanymi legwanami są bazyliszki. Ze względu na obecność fałdu skórnego na głowie i na grzbiecie, mają groźny wygląd i dlatego sprawiają na ludziach wrażenie niesamowitości. Jak się wydaje, to właśnie one były pierwowzorem bazyliszków i smoków występujących w bajkach i opowieściach całego świata.

Padalce należą do beznogich jaszczurek, które mają długi i łamliwy ogon. Wyglądem przypominają węże i dlatego są bezmyślnie tępione i zabijane. W Polsce występuje padalec zwyczajny, zamieszkujący różnorodne zarośla i lasy.

Żółwie wyróżniają się spośród innych gadów obecnością kostnego pancerza. Pancerz składa z dwóch części: dolnej i górnej. Każda z nich zbudowana jest ze zrośniętych płytek kostnych pokrytych rogowymi łuskami. Liczba i ułożenie płytek pozwalają określić przynależność systematyczną żółwia. Cechą charakterystyczna żółwi jest brak zębów. Zamiast nich występują bardzo ostre, rogowe listwy umożliwiające odgryzanie zdrewniałych części roślin. Wszystkie żółwie, bez wyjątku, mają kończyny. U żółwi lądowych są one słupowate, natomiast u form wodnych przypominają wiosła. Wszystkie żółwie składają jaja. Wykluwające się z nich młode osobniki bardzo przypominają osobniki dorosłe.
W Polsce występuje jeden gatunek żółwia - żółw błotny, żyjący w zbiornikach wodnych wśród bagien i torfowisk lub w pobliżu wolno płynących strumyków i rzeczek. Jest gatunkiem chronionym.

Węże są blisko spokrewnione z jaszczurkami, ale różnią się od nich brakiem kończyn. Większość węży przystosowała się do życia na lądzie. Wśród nich są zarówno gatunki żyjące na drzewach, na ziemi jak i pod ziemią. Istnieją nieliczne gatunki żyjące w wodzie, które należą do węży morskich. Węże są drapieżnikami. Mają ruchomo połączone kości szczęki. Dzięki temu ich paszcza może się szeroko rozciągać, co umożliwia pochłanianie nawet dużej zdobyczy. Zdobywanie i przytrzymywanie zdobyczy umożliwiają zęby chwytne. U węży jadowitych występują zęby jadowe zaopatrzone w kanalik, przez który spływa trucizna i poraża ofiarę. Narządem węchu i dotyku jest rozwidlony na końcu język. Węże co pewien czas zrzucają zrogowaciałą warstwę naskórka tzn. linieją.