+ Pokaż spis treści

Formy kultury rzymskiej

Wyobrażenia religijne


Westa (rys. Wikimedia)Rzymska religia miała charakter politeistyczny. Pierwotnie Rzymianie wierzyli w bezosobowe bóstwa - siły objawiające się w działaniu, których przejawami były najrozmaitsze zjawiska naturalne: kiełkowanie roślin czy zjawiska atmosferyczne. Bezimienne owe moce starano się poprzez praktyki magiczne skłonić do działania przydatnego dla ludzi.

W najwcześniejszym okresie Rzymianie, jak wiele innych ludów, wierzyli w życie zagrobowe, podobne do ziemskiego i w możliwość kontaktowania się zmarłych z żywymi. Rzymianie byli rolnikami i zarazem wojownikami i dlatego bóstwa ich posiadały podwójne cechy: Mars opiekował się rolnictwem i dawał zwycięstwo na polu bitwy. W miarę włączania w obręb państwa nowych ludów, Rzymianie przyjmowali ich bóstwa, a czasami również i formy organizacyjne kultu (np. od Sabinów instytucje westalek, kapłanek Westy, 6 - 10 letnich dziewcząt, których zadaniem było strzeżenie wiecznego ognia, którego wygaśnięcie karano chłostą; westalkę, która utraciła dziewictwo zamurowywano żywcem).

Potężnie oddziałali na religijne wyobrażenia Rzymian Etruskowie, od których przejęli trzy naczelne postacie bogów: Jowisza, Junonę i Minerwę przy czym przejęli również ich antropomorficzne wyobrażenie, następnie sztukę wróżbiarską i wiele innych obyczajów. Jeszcze w okresie królewskim religia rzymska stopniowo hellenizowała się, zwłaszcza po przejęciu ksiąg sybillińskich (Sybilla - wieszczka, która w ekstazie przepowiadała przyszłość). Podobieństwo zakresu władzy bogów greckich i rzymskich decydowało o ich utożsamieniu, przy czym Rzymianie przejęli plastyczne wyobrażenia bogów. Niektóre nazwy bogów przyjęły się w wersji greckiej, inne łacińskiej. W 217 roku p.n.e. ustanowiono na wzór grecki kult 12 najważniejszych bogów, zestawianych parami: Jowisz - Junona, Neptun - Minerwa, Mars - Wenus, Apollo - Diana, Wulkan - Westa, Merkury - Ceres. Pojawił się również kult bóstw uosabiających cnoty : Victoria ("zwycięstwo"), Pietas ("pobożność"), Fides ("zaufanie"), Virtus ("cnota") i innych. Religia rzymska miała charakter kultu państwowego. Kapłani byli urzędnikami obieralnymi, tworzącymi kolegia i bractwa. Ich zadaniem było stanie na straży czystości kultu oraz wskazywanie dni, w jakie można wzywać na pomoc bogów. Uczestniczyli także w niektórych obrzędach prywatnych (uroczystych zaślubinach, składaniu krwawej ofiary). Najwyższy kapłan pełnił ważne funkcje polityczne. Od III w. p.n.e. przeobrażenia religii rzymskiej szły stopniowo w kierunku jej uwewnętrznienia i indywidualizacji: wyznawcy pragnęli osobistego kontaktu z bóstwem, kult nie pełnił już tylko roli państwowej, stał się bardziej osobisty.

Po podboju Grecji nastąpiła dalsza hellenizacja religii rzymskiej, powoli poglądy filozoficzne zaczęły wypierać wśród warstw wykształconych miejsce religii. W szczególności stoicyzm i epikureizm głęboko zakorzeniły się w kulturze rzymskiej. Równocześnie silnie oddziałały na Rzymian i inne kulty, na przykład frygijskiej Kybele. W okresie cesarstwa wprowadzono kult cesarzy, na wzór wschodni. Wreszcie pojawiła się tendencja monoteistyczna, której późnym przejawem był kult boga-Słońca wprowadzony przez cesarza Aureliana w 274 r n.e. W pewnym stopniu utorowała ona drogę chrześcijaństwu. W 392 r. cesarz Teodozjusz Wielki zakazał wszelkich kultów pogańskich i w ten sposób położył kres religii rzymskiej (w Cesarstwie Wschodnim, oddzielonym od Zachodniego od 395 r. n.e., kres religii pogańskiej położył edykt cesarza Justyniana II z 529 r.).

Literatura


Pierwszymi dziełami literatury rzymskiej są spisy urzędników a także zapisy formuł modlitw. W IV w. p.n.e. żył Appiusz Klaudiusz Cekus uchodzący za pierwszego pisarza rzymskiego; był autorem opublikowanej mowy i zbioru sentencji. Na koniec tego wieku przypada też wydanie pierwszej książki łacińskiej. Były to pierwociny długich dziejów literatury, które można podzielić na cztery okresy:

 

  • Okres archaiczny (240 - 80 p.n.e.)
  • Okres cyceroński (80 - 30 p.n.e.)    
  • Okres augustowski (30 p.n.e. - 14 n.e.)
  • Okres cesarski (I -V w.)


Okres archaiczny zaczyna się od działalności wyzwoleńca pochodzenia greckiego, Liwiusza Andronika. Dał on początek na gruncie rzymskim zarówno dramatowi (wystawił w swoim przekładzie tragedię i komedię grecką), epice (przełożył Odyseję Homera) jak i liryce - jako autor religijnej pieśni chóralnej. Każda z tych form literackich miała w tym okresie wybitnych przedstawicieli. Najwybitniejszymi ówczesnymi przedstawicielami dramatu byli Platus (III/II w. p.n.e.) i Terencjusz. Dzieło o wojnie punickiej, rzymska epopeja narodowa, stworzone przez Newiusza rozwinęło epikę. Pojawił się również epigram i satyra. Dzieła z zakresu historiografii zaczęli pisać, w języku greckim, Fabiusz Piktor (III w. p.n.e.) i Cyncjusz Alimentus. Język łaciński do historiografii wprowadził Katon Starszy, którego Początki nie miały już charakteru rocznikarskiego, jak jego poprzedników, i dotyczyły nie tylko dziejów Rzymu, lecz także obejmowały dzieje miast Italii. Pisarze tego okresu zapoczątkowali pisanie podręczników retoryki i dzieła z zakresu teorii i historii literatury.

Okres cyceroński wywodzi swą nazwę od imienia Cycerona, którego twórczość filozoficzna i retoryczna określiła całą epokę. Jemu w szczególności kultura łacińska zawdzięcza szerokie upowszechnienie greckiej filozofii, w nieco eklektycznej postaci. Wprowadził na grunt rzymski wiedzę o stoicyzmie, epikureizmie, arystotelizmie. Wielkim dziełem epicznym o treści głęboko filozoficznej było O naturze rzeczywistości Lukrecjusza, rzymskiego kontynuatora Epikura. Rozwinęła się wówczas również historiografia, której głównym polem zainteresowań była współczesność: pamiętniki Cezara i jego opis wojny z Pompejuszem. Również Salustiusz napisał ważne dzieła opisujące polityczne walki epoki. Korneliusz Nepos był pierwszym autorem dzieł biograficznych na gruncie rzymskim. Literatura naukowa miała swego przedstawiciela najznakomitszego w Warronie, autorze encyklopedycznej, przeglądowej pracy obejmującej wszystkie znane wówczas dyscypliny wiedzy oraz ogromnego zbioru biogramów sławnych ludzi. W poezji wyjątkowe miejsce zajął Katullus, autor pięknej poezji miłosnej, satyrycznej, także poezji zaangażowanej politycznie (wymierzonej w Juliusza Cezara).

Okres augustowski dał literaturze rzymskiej wielkich twórców i wspaniałe utwory. Cesarz Oktawian August otaczał opieką twórców literatury i sztuki. Starał się wykorzystać ich szczególne zdolności dla umocnienia ogromnego państwa. Wielu wybitnych poetów realizowało ten ogólny zamysł. Wśród nich wyróżnia się Wergiliusz, autor dzieła pt. Georgiki, pochwały ciężkiej pracy rolnika oraz Eneidy, opiewającej historię kształtowania się narodu rzymskiego począwszy od mitycznej ucieczki Enneasza z płonącej Troi. Innym znakomitym poetą lirycznym był Horacy, autor poezji jambicznej, satyrycznej a także pieśni. Ostatnim wielkim poetą rzymskim był Owidiusz, autor Metamorfoz, dzieła czerpiącego tematy z mitów, oraz O sztuce kochania. W dziedzinie historiografii powstało wielkie, składające się z 142 ksiąg dzieło Tytusa Liwiusza, pt. Dzieje, poświęcone historii Rzymu. W okresie tym powstało również wielkie dzieło poświęcone architekturze, które ułożył Witruwiusz.

Okres cesarski w pierwszych wiekach rozwijał sztukę retoryki, której najznakomitszym teoretykiem i praktykiem był Kwintylian, autor dzieła pt. Kształcenie mówcy. Bogato reprezentowana była historiografia: w I w. Kurcjusz Rufus napisał Historię Aleksandra Wielkiego. Po nim tworzył największy historyk rzymski Tacyt, autor m.in. Roczników od zgonu boskiego Augusta, Dziejów i innych prac. W tym okresie działał również biograf cesarzy Swetoniusz. Epika miała swego przedstawiciela w Lukanie, który wszedł na drogę opozycji w stosunku do cezaryzmu i w dziele Wojna domowa przedstawił w negatywnym świetle Juliusza Cezara a w pozytywnym obrońców wolności republikańskiej, zwłaszcza Katona. Innym epikiem tych czasów był Stacjusz, który uczynił tematem swego dzieła pt. Tebaida mit przedstawiający wyprawę "siedmiu przeciw Tebom" i walki pod Tebami; był to epos wzorowany na Eneidzie Wergiliusza. Znakomitymi prozaikami tego okresu byli Apulejusz, autor dzieła p.t. Metamorfozy albo złoty osioł oraz Petroniusz, twórca świetnych Satyryków. W twórczości epigramatycznej odznaczył się Marcjalis a w satyrycznej Juwenalis i Persjusz. Jest to również okres działania znakomitych prawników piszących ważne dzieła Ulpiana i Emiliusza Papiniana. W dziedzinie historiografii w IV w. powstaje również ważne dzieło pt. Historycy Cesarstwa Rzymskiego, którego autorstwo przypisywane jest sześciu autorom. Ostatnim wyróżniającym się historykiem rzymskim był Ammianus Marcellinus. W okresie tym powstaje również literatura chrześcijańska, w szczególności piszą Tertulian, Laktancjusz, Arnobiusz i Cyprian. Największym pisarzem chrześcijańskim, teologiem i filozofem był św. Augustyn, autor O państwie Bożym, Wyznań, szeregu dialogów filozoficznych i wielu innych dzieł.

Filozofia


Trudności z zakorzenieniem.
Rzymianie przejęli umiejętność filozofowania od Greków nie bez oporów: obawiali się, że osłabi ona surowy i twardy charakter rzymski, i że wprowadzi do ich kultury subiektywizm, a więc nadwątli silne poczucie wspólnoty państwowej. Dlatego w latach 173, 161, 155 p.n.e., na wniosek Katona Starszego Senat nakazywał usuniecie z Rzymu filozofów a i później nie brak było gestów niechęci wobec filozofii. Jednakże filozofia zagnieździła się, odnaleziono bowiem w filozofii hellenistycznej ducha pokrewnego - był nim stoicyzm. Cnota etyczna dawnych Rzymian mogła się utożsamić z cnotą mędrca stoickiego. Jednakże już w I w. p.n.e. pojawiła się łacińska wersja epikureizmu, a Rzymianie w nieco późniejszym okresie, także za sprawą poetów, wchłonęli wątki epikurejskie. Powoli pojawia się również i sceptycyzm, raczej w umiarkowanej postaci akademickiej, który Cyceron na przykład chwalił ze względów estetycznych, jako stanowisko eleganckie.


Początki.
Filozofia w Rzymie zaczyna się od eklektycznej formy, jaką nadał jej w I w. p.n.e. Cyceron, myśliciel, który łączył motywy stoickie, epikurejskie, arystotelesowskie i sceptyckie. Jego dzieła: O naturze bogów, O przeznaczeniu, O państwie, Księgi Akademickie, Paradoksy stoickie czy Rozmowy tuskulańskie i inne, wprowadziły do kultury rzymskiej głębszy namysł nad wielkimi problemami filozoficznymi. Wartość dzieł filozoficznych Cycerona dla naszych czasów powiększa fakt, że zawierają one przekazy dotyczące zaginionych później dawnych dzieł greckich filozofów i różne szczegóły biograficzne na temat ich twórców.


Filozofia epikurejska
już w pierwszej połowie I w. p.n.e. znalazła wybitnego przedstawiciela w Lukrecjuszu, autorze wspaniałego dzieła pt. O naturze wszechrzeczy (ten polski tytuł De rerum natura jest zapewne najpopularniejszym przekładem łacińskiego, danym przez Edwarda Szymańskiego, jednakże istnieją i inne: O rzeczywistości Adama Krokiewicza oraz O naturze rzeczy Grzegorza Żurka). To epiczne dzieło ujęte w heksametry, pełne patosu, podzielone na sześć ksiąg stanowi najznakomitszy łaciński wykład nauki epikurejskiej. Niektórzy znawcy wyrażali pogląd, iż jest ono ważniejszym dokonaniem poetyckim od samej Eneidy Wergiliusza. Jest rzeczą paradoksalną, iż dzieło to zostało rozpowszechnione za sprawą Cycerona, który był jednakże surowym krytykiem epikureizmu.


Filozofia stoicka
, najbliższa duchowi rzymskiemu, miała swoich kongenialnych z greckimi pierwowzorami, Zenonem z Kition, Kleantesem czy Chryzypem, przedstawicieli w osobach Seneki Młodszego, Epikteta i Marka Aureliusza. Seneka, znakomity polityk, nieszczęśliwy wychowawca późniejszego cesarza Nerona, był niezwykle płodnym pisarzem filozoficznym. Napisał w szczególności świetne, obszerne Listy moralne do Lucyliusza, następnie Dialogi, dzieło przyrodnicze O zjawiskach natury, w którym nawiązywał do stoickiej fizyki; był też autorem dramatów przeznaczonych do czytania. Epiktet, wyzwoleniec, człowiek kaleki, dzięki niepospolitemu charakterowi i wielkim zaletom umysłu stał się jednym z największych filozofów tej epoki. Sam, jak Sokrates i Pirron, niczego nie pisał i wypowiadał się jedynie ustnie, jednakże znalazł w swoim uczniu Flawiuszu Arrianusie (autorze dzieła historycznego pt. Wyprawa Aleksandra Wielkiego) wiernego sekretarza, który spisał wykłady mistrza w dziele Diatryby i w streszczeniu Encheiridion (= "Podręcznik"). Ostatnim wielkim stoikiem był cesarz Marek Aureliusz (161 - 180), który w niewielkim dziełku Rozmyślania zawarł późną, mocno nasyconą duchem religijnym wersję stoicyzmu. W dziele tym powraca surowy klimat wczesnej Stoi, a oszczędna forma literacka Aureliusza kontrastuje z potoczystą, wielowątkową i barwną prozą Seneki.


Filozofia sceptycka
pojawiła się na gruncie rzymskim dzięki eklektycznej filozofii Cycerona, który opierał się na filozofii umiarkowanych poglądach Greków, sceptyków akademickich (Arkezylaos, Karneades, Filon z Larissy). Później, w I w. n.e., sceptycyzm rzymski miał swego wybitnego przedstawiciela w osobie Agrypy, który wyszedł z aleksandryjskiej szkoły Greka Ainezydema z Knossos. Agrypa uprościł argumentację Ainezydema przeciw możności poznania prawdy, głosił pięć tropów, czyli argumentów (były one oparte na: 1. sprzecznościach w życiu i nauce, 2. nieskończoności dowodu, 3. subiektywnym charakterze wszystkich sądów, 4. konieczności przyjmowania nieuzasadnionych sądów, 5. błędnym kole w dowodzeniu). Sceptycyzm rzymski wrócił do radykalizmu greckich założycieli tego nurtu, Pirrona z Elidy i Tymona z Flejuntu, ale zyskał zabarwienie teoriopoznawcze, mniej etyczne. Ostatnie słowo starożytnych w nurcie sceptyckim należało do Greka żyjącego w II w. n.e. i działającego w Rzymie lekarza Sekstusa Empiryka. Pisał on w języku greckim i dzieła jego: Zarysy Pirrońskie w trzech księgach (będące zwięzłym vademecum) oraz główne dzieło Przeciw uczonym w jedenastu księgach, stanowią nieocenione źródło do dziejów sceptycyzmu, a także w ogóle do historii filozofii w starożytności.


Święty Augustyn, mal. Bartolo di Fredi (fot. Wikimedia)Chrześcijańska filozofia
w Rzymie. Filozofia kształtowała religijną wiarę pierwszych chrześcijan nieomal od początku jej istnienia. Jednakże proces ten inaczej przebiegał w środowisku greckojęzycznym na Wschodzie a inaczej łacińskojęzycznym na Zachodzie. Łacina nie była językiem tak znakomicie przystosowanym do wyrażania idei filozoficznych, jak greka, nie miała tak dawnych tradycji, nie napisano w niej tylu dzieł filozoficznych. Nowa perspektywa myślowa, jaką zawierało w sobie chrześcijaństwo, paradoksalnie, wymagała języka, w którym nie byłyby utrwalone koleiny starej kultury greckiej. Właśnie dlatego, choć pierwsze próby związania filozofii z chrześcijaństwem miały miejsce na Wschodzie, to prawdziwie oryginalna filozofia chrześcijańska powstała na łacińskim Zachodzie.


Z wielu pisarzy piszących w języku łacińskim na uwagę zasługuje w szczególności apologeta żyjący w Kartaginie, w Afryce, na przełomie II i III w. n.e. Tertulian oraz najwybitniejszy przedstawiciel teologii i filozofii chrześcijańskiej w starożytności św. Augustyn, żyjący w latach 354 - 430.


Tertulian zasłynął w szczególności niezwykle ostrym przeciwstawieniem racjonalności i wiary: wierzę, albowiem to, w co wierzę jest absurdem - stanowiło jego ogólny pogląd, na podstawie którego potępiał wiedzę racjonalną. Myśliciel ten, kształtujący się w młodości pod wpływem stoicyzmu był jednocześnie zwolennikiem materializmu: sądził, że świat jest materialny i nawet Bóg jest materialny. Obrazuje to wyraźnie, jak nieokreślone były metafizyczne podstawy religii chrześcijańskiej w jej początkach.


Św. Augustyn żył na schyłku starożytności i na jego oczach wielkie państwo, zachodnie Cesarstwo Rzymskie w błyskawicznym tempie ulegało destrukcji. Urodził się również w Afryce, w Tagasta, część życia spędził w Italii, pod wpływem kazań św. Ambrożego słuchanych w Mediolanie przeszedł na chrześcijaństwo. Później wrócił do Afryki północnej i zmarł jako biskup Hippony podczas jej oblężenia przez barbarzyńców. Jego różnorodne pisma: dialogi filozoficzne: O życiu szczęśliwym, Przeciw akademikom, Solilokwia, O nieśmiertelności duszy, O nauczycielu i O wolnej woli, następnie traktat O Trójcy świętej, modlitewna autobiografia pt. Wyznania i wreszcie największe dzieło O Państwie Bożym - zawierają wielką ilość różnorodnych wątków filozoficznych, dotyczących natury bytu i nicości, czasu i wieczności, wolności i konieczności, dobra i zła, piękna i brzydoty, Boga i świata. W dziele O państwie Bożym, zawierającym poglądy historiozoficzne Augustyna, rozważany jest trudny problem predestynacji i możliwości wpłynięcia przez człowieka na swoje zbawienie.


Na przełomie starożytności i średniowiecza żył znakomity filozof rzymski Boecjusz, znawca filozofii greckiej, który podejrzany o spiskowanie przez króla Ostrogotów, został strącony ze szczytów władzy politycznej do więzienia, a następnie stracony. W wiezieniu napisał piękne dzieło O pocieszeniu, jakie daje filozofia - hymn pochwalny na cześć filozofii, dającej oparcie człowiekowi w każdych okolicznościach.