+ Pokaż spis treści

Formy kultury greckiej


Starożytni Grecy wytworzyli ogromny i wspaniały świat kultury duchowej i materialnej, promieniujący szeroko na cały świat śródziemnomorski i Bliski Wschód, a później, poprzez chrześcijaństwo, a także i bez udziału religii, na kulturę średniowieczną i nowożytną.

Wyobrażenia religijne


Apollo i Muzy, mal. Pompeo Batoni (fot. Wikimedia)Politeistyczna religia grecka miała swoje pierwotne źródła w wierzeniach przyniesionych na teren późniejszej Grecji przez indoeuropejskie plemiona greckie, około 2000 lat p.n.e. Do jej ukształtowania w postaci znanej z okresu klasycznego przyczynili się poeci greccy: głównie Homer i Hezjod. Religia grecka miała charakter ludowy, nie posiadała żadnych świętych ksiąg, dogmatów, ściśle wyznaczonej ortodoksji. Obrzędy religijne związane były ze świątyniami, poświęconymi poszczególnym bogom, posągami, kapłanami. Przez wiele wieków najważniejszymi w skali całej kultury greckiej miejscami kultu religijnego były Delfy (gdzie znajdowała się słynna wyrocznia Apollina) i Olimpia (miejsce mających także religijny charakter igrzysk). Prócz tego Grecy znali i inne miejsca kultu: święte gaje, groty, szczyty gór, polany leśne. Grecy nie wytworzyli jednolitego zespołu wierzeń; na przeszkodzie temu stanął brak jedności politycznej podzielonego na małe państwa świata greckiego. Każde państwo prócz ogólnie przyjętych bogów, np. Zeusa, Apollina, czy Hadesa czciło szczególnie bogów lokalnych.

Z czasem kapłani delficcy ustalili kanon 12 najwyższych bóstw (Zeus, Hera, Demeter, Hestia, Atena, Afrodyta, Apollo, Artemida, Posejdon, Hefajstos, Ares, Hermes). Silny wpływ na religie grecką wywarł przybyły z Tracji ekstatyczny kult Dionizosa, który później stał się zalążkiem orficyzmu oraz nowej formy sztuki: teatru. Z orficyzmem wiążę się rozpowszechnienie się przekonania o istnieniu nieśmiertelnej duszy i o jej wędrówce przez ciała oraz o możliwości wyzwolenia się duszy od związku z cielesnością. Religia grecka wytworzyła też szczególne praktyki religijne: misteria. Od drugiej połowy VI w. p.n.e. obok wierzeń ludowych kształtują się filozoficzne rozważania na temat bogów, które od początku mają tendencję monoteistyczną. O ile wierzenia ludowe przedstawiały świat i ludzi, jako zrodzonych przez bogów, o tyle filozoficzna wersja religii greckiej przybiera kształt panteizmu (Heraklit z Efezu, stoicy), nadaje bogu charakter źródła impulsu ruchu poruszającego świat (Ksenofanes z Kolofonu, Anaksagoras z Klazomenai, Arystoteles), bądź budowniczego świata (Platon).

Literatura


Starożytna literatura grecka zapoczątkowała literaturę europejską. W jej historii można wyodrębnić cztery zasadnicze stadia: literaturę archaiczną (od powstania literatury greckiej do początku V wieku p. n.e.), klasyczną (V i IV w. p.n.e.), hellenistyczną (ok. 330 - 30 r. p.n.e.) i okresu rzymskiego (30 r. p.n.e. - 529 r. n.e.). Literatura archaiczna i klasyczna kształtowała się w jońskich i eolskich koloniach w Azji Mniejszej, w Grecji macierzystej, a także w miastach greckich na południu Italii i na Sycylii.


W tych okresach ukształtowały się ważne gatunki literackie:
 

  • epos: bohaterski - Iliada i Odyseja Homera, dydaktyczny - Prace i dnie Hezjoda, kosmogoniczny - Teogonia Hezjoda;
  • liryka przybierająca postać elegii - na przykład Archilocha z Paros, Kallinosa z Efezu, Mimnermosa z Kolofonu, Tyrtajosa ze Sparty, Solona Ateńczyka, Teognisa z Megary, kształt pieśni monodycznej (przeznaczonej do wykonywania solowego) - na przykład Alkajosa, Safony, Anakreonta z Teos, czy pieśni chóralnej - na przykład Alkmana ze Sparty, Symonidesa, Pindara;
  • dramat, który dzieli się na tragedię - Ajschylosa, Sofoklesa, Eurypidesa oraz komedię - Arystofanesa;
  • proza: bajkowa, na przykład Ezopa, naukowa, na przykład geograficzna - Hekatajosa z Miletu, historyczna, na przykład Dzieje Herodota, czy Wojna peloponeska Tukidydesa; filozoficzna, na przykład traktaty pod stereotypowym tytułem O przyrodzie Talesa, Anaksymandra, Anaksymenesa (wszyscy trzej z Miletu), Heraklita z Efezu, Anaksagorasa z Klazomenai, zróżnicowane dzieła pierwszych wielopisów greckich: traktaty Demokryta z Abdery, czy Arystotelesa: Metafizyka, Fizyka, O duszy, Etyka Nikomachejska, Poetyka, następnie proza dydaktyczna, polityczna i sądowa, na przykład Protagorasa z Abdery, Gorgiasza z Leontinoi, Lizjasza, Demostenesa, Obrona Sokratesa Platona;
  • poezja filozoficzna, na przykład Ksenofanesa z Kolofonu, Parmenidesa z Elei, Empedoklesa z Akragas,
  • dialogi filozoficzne - zwłaszcza Państwo, Uczta, Fedon, Fajdros, Gorgiasz, Protagoras, Timaios Platona;
  • listy - na przykład Platona.


W okresie hellenistycznym, w którym kultura i literatura grecka rozpowszechniła się na całym Bliskim Wschodzie, jej środek ciężkości przenosi się do Aleksandrii w Egipcie. Twórczość poetów przenika nastrój idylliczno-sentymentalny. Szeroko uprawiane były różne małe formy liryczne, na przykład elegia miłosna, której mistrzem był Kallimach, idylla, w której również odznaczył się Kallimach, a obok niego Teokryt. Tworzono również epigramy - tu również Kallimach był wzorem, ale także Asklepiades z Samos. Powstawały również mimy, których przedstawicielami byli Teokryt i Hero(n)das. W tym czasie ukształtowała się tzw. nowa komedia, której najwybitniejszym twórcą był Menander. W okresie hellenistycznym bujnie rozwinęła się proza filozoficzna i naukowa. Stoicyzm wydał obszerne traktaty, na przykład Chryzyp miał ich napisać ponad 700, również epikureizm był nurtem, w którym stworzono bardzo wiele traktatów, sam Epikur miał ich napisać ponad 300, ale pisał także filozoficzne listy. Sceptycyzm był nieco mniej płodnym nurtem, miał jednak swego wybitnego przedstawiciela w Tymonie z Flejuntu, który wypowiadał się w różnych formach: poetyckich i prozatorskich. Interesującym przedstawicielem literatury naukowej był Polibiusz - Grek, który opisał historię Rzymu w dziele pod tytułem Dzieje.

W okresie rzymskim, gdy Grecja stała się jedną z prowincji państwa rzymskiego pod nazwą Achaja, literatura grecka nie wydała już prawdziwie wielkich dzieł. Pojawiła się nowa forma literacka, romans: przygodowy, którego przedstawicielem był Ksenofont z Efezu oraz pasterski, w którym odznaczył się Longos. Literatura naukowa była obficiej reprezentowana. Wybitnym pisarzem tego okresu był Plutarch z Cheronei, autor Moraliów oraz interesującej literatury biograficznej: Żywotów sławnych mężów. Rozwinęła się literatura geograficzna, która miała przedstawicieli w Strabonie i Pauzaniaszu, a także historiografia, której głównymi reprezentantami byli Diodor Sycylijczyk, Appian z Aleksandrii i Kasjusz Dion.

Teatr


Teatr grecki wyrósł z religijnych uroczystości poświęconych bogu Dionizosowi w VI wieku p.n.e. Punktem wyjścia był chór, z którego wyodrębnił się przodownik zwany koryfeuszem, a następnie pojawili się aktorzy: najpierw jeden (wprowadził go Tepsis), później drugi (wprowadził go Ajschylos), wreszcie trzeci (za sprawą Sofoklesa). Początkowo teatr był formą dla religijnego przeżycia, później stał się ludowym widowiskiem. Na potrzeby tych uroczystości ukształtował się specjalny rodzaj literatury: dramat oraz specjalny typ budowli. Budowla klasycznego teatru ateńskiego z V wieku p.n.e. miała kształt kolisty (orchestra) z ołtarzem, który znajdował się niedaleko świątyni. Widzowie zasiadali na ławach wbudowanych w stok wzgórza. Właśnie taką widownię nazywano theatron. Teatr uległ przebudowie, gdy pojawili się aktorzy. Na tyłach przestrzeni scenicznej umieszczono budynek (skene), który pełnił funkcję garderoby, a później stał się naturalnym tłem akcji przedstawienia. Teatr wyposażono w specjalne urządzenia dla uzyskiwania efektów nadzwyczajnych, umożliwiające np. opuszczanie na scenę bogów (deus ex machina - "bóg z maszyny", symbol czegoś niespodziewanego, nieoczekiwanego). W okresie klasycznym widowiska w Atenach odbywały się dwa razy do roku, w czasie świąt religijnych. Miały one charakter konkursu, a zwycięstwo było wielkim zaszczytem dla autora dramatu, który w początkowym stadium historii teatru był sam aktorem, odgrywającym główna rolę. Aktorzy przebierali się w charakterystyczne stroje, nosili na twarzach maski a na stopach podwyższające obuwie (koturny).