+ Pokaż spis treści

Europa w latach 1815-1848


Sytuacja społeczna i gospodarcza

Blokada kontynentalna i potrzeby krajów zaangażowanych w wojny napoleońskie stanowiły ciężkie, osłabiające gospodarkę wielu państw doświadczenie. Z drugiej strony wymusiły jednak rozwój ekonomiczny - wstąpienie Europy na drogę rewolucji przemysłowej. Na zachodzie kontynentu rozwijały się przemysł włókienniczy, metalurgiczny i górnictwo. Coraz powszechniej wykorzystywano maszynę parową, powstawały duże ośrodki przemysłowe. Sprzyjało to kształtowaniu się dwóch grup społecznych, które odegrały kluczową rolę w historii XIX wieku - burżuazji i klasy robotniczej. Ich aspiracje polityczne stanowiły podstawę rozkwitu nowych ideologii i koncepcji politycznych.

Ideologie I połowy XIX wieku

Zmiany, jakie dokonały się na "starym kontynencie" na przełomie XVIII i XIX stulecia, oraz decyzje kongresu wiedeńskiego, budziły rozmaite reakcje poszczególnych środowisk społecznych. Część starej arystokracji, hie-rarchii kościelnej, niektórzy członkowie panujących dynastii nie godzili się z nowymi realiami i dążyli do odtworzenia anciem regime'u. Ideologią spajającą to środowisko był reakcjonizm.

Zamożna burżuazja i szlachta sprzyjała konserwatyzmowi. Godził się on z nową rzeczywistością, nie uznając jednak zasadności dalszego jej reformowania. Według konserwatystów ludzkość ulegała stopniowej ewolucji, a gwałtowne zmiany mogły temu procesowi zaszkodzić. Obie ideologie chętnie odwoływały się do poparcia Kościoła - postulowany przez nie "sojusz tronu i ołtarza" miał być gwarancją stabilności państw.

Odmienną postawę prezentowały średnia i drobna burżuazja, inteligencja - światlejsi przedstawiciele grup, które rozgoryczone były postanowieniami wiedeńskimi. Najbardziej odpowiadał im program liberalizmu, postulujący wolność człowieka w każdej dziedzinie: politycznej, gospodarczej i religijnej. Właśnie liberalizm miał się stać czołowym nurtem życia politycznego I połowy XIX wieku. Konkurując z konserwatyzmem prowokował stopniowe przemiany ustrojów oraz realiów społeczno-gospodarczych państw Europy.

Mniejszą rolę odgrywała skrajna doktryna socjalizmu utopijnego, której przedstawiciele dążyli do stworzenia doskonałego, sprawiedliwego społeczeństwa, kierując się naiwną wiarą w dobro natury człowieka.

Możliwość zaistnienia danych nurtów politycznych w poszczególnych krajach zależna była od zakresu panujących w nich swobód.

Francja w I połowie XIX wieku

Ojczyzna rewolucji należała do wiodących państw kontynentu. Najszybciej przebiegały tam przemiany gospodarcze, a kryzysy polityczne przyciągały uwagę całej Europy. Ustrój określała oktrojowana w 1814 r. "karta konstytucyjna". W wyniku restauracji Burbonów tron przypadł w 1814 r. Ludwikowi XVIII. Rządy tego władcy trwały do 1824 r. i rozpoczęły się od krwawych rozliczeń z działaczami rewolucji i okresu napoleońskiego ("terror sądowy"). Ogromne znaczenie uzyskał Kościół katolicki. Decydującą rolę na scenie politycznej odgrywało reakcjonistyczne ugrupowanie "ultrasów". Rozwijała się liberalna opozycja, tworzyły spiskowe sprzysiężenia karbonariuszy.

Sytuacja uległa zaostrzeniu po wstąpieniu na tron Karola X (1824-830). Próby ograniczania uprawnień parla-mentu i represje wobec opozycji doprowadziły do wybuchu rewolucji lipcowej 1830 r. Po obaleniu Karola, tron powierzono Ludwikowi Filipowi orleańskiemu (1830-1848), który przeszedł do historii jako król bankierów. Zliberalizowanie konstytucji i rozszerzenie praw wyborczych zostało dobrze przyjęte przez przedsiębiorców i finansistów. Nastąpił okres imponującego rozwoju gospodarczego. Kwitła kultura. To, co korzystne dla burżuazji, rodziło sprzeciw robotników. W latach trzydziestych kilkakrotnie dochodziło do wystąpień robotniczych, brutalnie tłumionych przez wojsko. Narastające konflikty społeczne, korupcja, niezdolność do przeprowadzenia zasadniczych reform politycznych i społecznych doprowadziły do upadku tronu Ludwika Filipa w lutym 1848, co zapoczątkowało Wiosnę Ludów w Europie.

Rosja w I połowie XIX wieku

Główny pogromca Napoleona - Aleksander I (1801-1825) władał krajem pod każdym względem zapóźnionym w stosunku do Europy. Feudalna struktura gospodarcza i społeczna oraz skrajnie absolutystyczny system samo-dzierżawia budziły niechęć dużej części rosyjskiej szlachty i inteligencji. Niechęć tym żywszą, że podsyconą obserwacjami wyniesionymi przez rosyjską elitę - korpus oficerski z kampanii odbywanych na zachodzie kontynentu. O ile w początkach swego panowania Aleksander mógł budzić nadzieje na podjęcie liberalnych reform - działania takie zapoczątkował tzw. "komitet tajny", o tyle nie żywiono już takich złudzeń po klęsce Napoleona. Car, owładnięty religijnym mistycyzmem, zwalczał wszelką myśl liberalną. Umocnił Cerkiew, wzmógł kontrole nad armią, nakazał likwidację masonerii. Wyrazem sprzeciwu wobec polityki Aleksandra był rozwój konspiracji oficerskiej w armii i wybuch powstania dekabrystów w grudniu 1825 r. Sprawnie stłumione przyczyniło się jedynie do skostnienia jedynowładztwa rosyjskiego pod rządami cara Mikołaja I (1825-1855).

Nowy imperator poddał Rosję kontroli zbiurokratyzowanej machiny, nadzorowanej przez III Oddział Kancelarii Osobistej Jego Cesarskiej Mości. Kraj trwał w zastoju. Brak reform i anachroniczność systemu wewnętrznego miała rekompensować Rosjanom aktywność na arenie międzynarodowej, na której Rosja występowała w charak-terze żandarma strzegącego wiedeńskiego porządku. Gdy w latach pięćdziesiątych Mikołaj zdecydował się na wojnę z Turcją (wojna krymska), przyniosła ona Rosji dotkliwą klęskę.

Państwa niemieckie w I połowie XIX wieku

Kongres wiedeński nie potrafił całkowicie zlikwidować skutków wojen napoleońskich na terenie Rzeszy. Chcąc - choćby częściowo - przywrócić pozycję Habsburgów, utworzono Związek Niemiecki, którego przewodnictwo objął cesarz Austrii. Nie satysfakcjonowało to pragnących zjednoczenia Niemców i nie odpowiadało układowi sił. Wprawdzie Austria pod względem terytorialnym była ogromna, ale jej wielonarodowy charakter i zakorze-niony głęboko feudalizm czyniły jej potęgę iluzoryczną. Kanclerz Klemens Metternich dążył do kontrolowania stosunków w Związku, lecz jego działania nie były zbyt skuteczne. W państwach niemieckich rozwijała się myśl liberalna, a ruch narodowy silny był zwłaszcza w środowisku studentów i intelektualistów (ruch burszów).
Szczególną rolę odgrywały Prusy, które forsownie modernizowały strukturę gospodarczą i społeczną ("pruska droga do kapitalizmu"). Monarchia Hohenzollernów była także głównym ośrodkiem dążeń narodowych. Wyrazem pozycji Prus było oddanie im przewodnictwa utworzonego w 1834 r. Związku Celnego.

Państwa włoskie w I połowie XIX wieku

W wyniku kongresu wiedeńskiego utrwalony został, wbrew pragnieniom Włochów, podział polityczny Półwyspu Apenińskiego. Władcy państw włoskich utrzymywali absolutystyczne metody sprawowania władzy, stroniąc od przeprowadzania reform. Postępowali tak przede wszystkim król Obojga Sycylii, związani z Habsburgami książęta na północy półwyspu, a także papież w Państwie Kościelnym.

Wyrazem sprzeciwu wobec pokongresowego porządku były wystąpienia rewolucyjne, do których w latach dwudziestych doszło w Neapolu i Piemoncie. Dziesięć lat później widownią podobnych wystąpień stały się Państwo Kościelne, Parma i Modena. Sytuacja we Włoszech budziła niepokój Świętego Przymierza, które decydowało o podejmowaniu zbrojnych interwencji w obronie zagrożonego porządku.
Względnie liberalny system zapanował po wstąpieniu na tron Karola Alberta (1831-1849) w Królestwie Sardynii. Nowy władca budził nadzieje rodaków na przeprowadzenie zjednoczenia Włoch. W pierwszej połowie stulecia pragnienia te nie mogły się ziścić. Na drodze do ich realizacji stała Austria, w której granicach znajdowały się Lombardia i Wenecja, prowincje o ogromnym znaczeniu gospodarczym i politycznym.

Wobec bierności władców, zaczął rozwijać się we Włoszech ruch na rzecz zjednoczenia kraju - Risorgimento. Stopniowo obejmował on coraz szersze grupy społeczne, polegał na działalności publicystycznej, manifestacjach, a także aktywności spiskowej. Radykalny, antyaustriacki charakter miały konspiracyjne ugrupowania karbonariuszy i Młodych Włoch, z Giuseppe Mazzinim na czele.

Anglia w I połowie XIX wieku

"Gigant kapitalizmu" pozostawał w pierwszej połowie stulecia jakby na uboczu głównego nurtu wydarzeń. Anglicy, po rozprawieniu się z Napoleonem i zbudowaniu w Wiedniu systemu równowagi sił, skupili się na problemach wewnętrznych. W omawianym czasie Anglia była liderem światowej gospodarki. Pochodzące jeszcze z XVIII wieku wynalazki - przędzarka "Jenny", maszyna parowa Jamesa Watta, czy zbudowana już w XIX stuleciu kolej żelazna George'a Stephensona pozwalały przemysłowi angielskiemu rozwijać się na ogromną skalę. Ekspansja kolonialna w Kanadzie, Indiach, Australii i Afryce zapewniała dostęp do surowców, rynków zbytu i siły roboczej. Imponującym przemianom gospodarczym towarzyszyły jednak konflikty społeczne i polityczne.

Industrializacja i mechanizacja powodowały niezadowolenie robotników. Niskie płace i nadmiar rąk do pracy rodziły frustrację, która znajdowała ujście w ruchu niszczycieli maszyn ("luddyści"), manifestacjach i zamieszkach. Najpoważniejszym problemem politycznym była walka o reformę prawa wyborczego. W pierwszym etapie doprowadzono w 1832 r. do przyznania odpowiedniej reprezentacji nowym, wielkim ośrodkom przemysłowym i ograniczenia uprawnień małych, "zgniłych miasteczek". W drugiej połowie lat trzydziestych powstał "ruch czartystów", który domagał się m.in. zniesienia cenzusu majątkowego i przyznania powszechnego prawa wyborczego. Pomimo daremności walki czartystów, ruch te wywarł poważny wpływ na oblicze polityczne Anglii i przyczynił się do demokratyzacji systemu politycznego i liberalizacji ustawodawstwa robotniczego.

Ruchy wolnościowe w Europie I połowy XIX wieku

Po 1815 r. w szczególnie trudnej sytuacji znalazły się narody pozbawione własnej państwowości. Rozbudzone w epoce napoleońskiej dążenia narodowe sprawiały, że zniewolone społeczeństwa nie godziły się na pogwałcenie ich aspiracji. Każda dekada przynosiła Europie nowe wystąpienia rewolucyjne.
W 1821 r. wybuchło skierowane przeciwko Turcji powstanie Greków, które przerodziło się w niezwykle krwawą i okrutną wojnę. Potworne rzezie ludności greckiej budziły solidarność i współczucie narodów Europy. Masakrze natomiast biernie przyglądali się monarchowie państw Świętego Przymierza. Dopiero w 1827 r. Anglia, Rosja i Francja zdecydowały się na antyturecką interwencję. W jej rezultacie podpisany został w 1829 r. traktat adrianopolski, który otworzył drogę do całkowitej niepodległości Grecji. Równocześnie autonomię w ramach Imperium Osmańskiego otrzymały Serbia, Mołdawia i Wołoszczyzna.

Pod wpływem rewolucji lipcowej, w sierpniu 1830 r. wybuchło powstanie Belgów, którego celem było zrzuce-nie holenderskiego panowania. W październiku 1830 r. ogłoszono deklarację niepodległości Belgii. Planowana interwencja rosyjsko-austriacka, która miała wesprzeć Holendrów, nie doszła do skutku. Walczącym Belgom wsparcia dyplomatycznego udzieliła Anglia, a militarnego Francja. Holandia pogodziła się z powstaniem nowego państwa dopiero w 1839 r.

Obie, zakończone sukcesami, rewolucje niepodległościowe budziły podziw wśród innych narodów pozbawio-nych własnej państwowości. Polacy, Włosi, Serbowie, Węgrzy podejmowali próby odzyskania niepodległości, czy choćby autonomii. Czesi, Słowacy, Ukraińcy, Chorwaci, Słoweńcy przeżywali okres odrodzenia świadomości narodowej. Krępowana gorsetem Świętego Przymierza i rozpalana romantycznymi namiętnościami Europa stanowiła tygiel, w którym - mimo starań monarchów - dojrzewała kolejna potężna rewolucja - Wiosna Ludów.