+ Pokaż spis treści

Epoka napoleońska


Polityka wewnętrzna

Początek swych rządów Napoleon Bonaparte poświęcił polityce wewnętrznej. Ramy prawne dla jego działań stwarzała Konstytucja roku VIII, uchwalona w grudniu 1799 r. Na jej mocy został pierwszym ( z trzech) konsu-lów. Od 1802 r. był konsulem dożywotnim, a od 2 grudnia 1804 r. - cesarzem. Realizacji planów jedynowładcy służył doskonale scentralizowany system administracji. Dzięki energii Napoleona uzdrowione zostały finanse państwa - założono Bank Francji i wprowadzono nową walutę - franka. Przygotowania do kolejnych wojen doprowadziły do rozwoju przemysłu i budowy dróg, ograniczając zarazem bezrobocie. Nastąpił rozkwit oświaty. W 1801 r. zawarty został konkordat z papieżem Piusem VII. Służby policyjne kierowane przez Józefa Fouche przywróciły porządek publiczny i znacznie ograniczyły działalność spiskową. Największym osiągnięciem napoleońskiej polityki był ustanowiony w 1804 r. Kodeks Cywilny. Utrwalał on najdonioślejsze dokonania ustawo-dawstwa rewolucyjnego: wolność osobistą, równość ludzi wobec prawa, ochronę własności prywatnej, świecki charakter małżeństw. Rządy Napoleona, tak odmienne od rewolucyjnego chaosu, zyskiwały dlań poparcie większości Francuzów. Niemałe znaczenie odegrały tu także spektakularne sukcesy odnoszone na frontach walk z kolejnymi koalicjami antyfrancuskimi.

Polityka zagraniczna

Napoleon Bonaparte, mal. Jacques-Louis David (fot. wikimedia)Wojny rewolucyjnej Francji znacznie osłabiły państwo. Napoleon Bonaparte brał w nich udział w latach 1796 -1797 jako dowódca frontu włoskiego, gdzie zasłynął oszałamiającymi sukcesami. Następnie stanął na czele nieskutecznej wyprawy do Egiptu w roku 1798. Jako pierwszy konsul doprowadził do zawarcia w 1801 r. pokoju w Luneville z Austrią, a w 1802 z Anglią w Amiens. W ten sposób zakończyła swój żywot druga koalicja.

Wzrost znaczenia Francji i imperialne plany jej cesarza budziły niepokój monarchów Europy. W końcu 1805 r. zawiązana została trzecia koalicja. Wprawdzie flota francuska uległa Anglikom pod Trafalgarem, ale za to 2 grudnia 1805 r. Napoleon rozgromił wojska austriackie i rosyjskie pod Austerlitz. Traktat pokojowy zawarty w Preszburgu oznaczał dla Austrii poważne straty terytorialne, a nade wszystko pozbawiał ją wpływu na pozostałe państwa niemieckie, leżące w granicach Rzeszy. Władcy tych krajów latem 1806 r. oddali się pod protekcję Napoleona, tworząc Związek Reński. Cesarstwo Rzymskie Narodu Niemieckiego przestało istnieć. Jego ostatni władca - Franciszek II przyjął tytuł Cesarza Austrii.

Upokorzeni klęską przeciwnicy nie zamierzali pogodzić się z triumfem "małego kaprala" i w roku 1806 zawiązali czwartą koalicję. Napoleon pokonał Fryderyka Wilhelma III i Aleksandra I pod Jeną, Auerstadt i Frydlandem. Pokój w Tylży z 1807 r. sankcjonował okrojenie Królestwa Pruskiego i powoływał do życia Księstwo Warszawskie. Prusy i Rosja godziły się ponadto na podjęcie współpracy ze swoim pogromcą. Stworzone przez Cesarza Francuzów imperium znalazło się u szczytu potęgi.

System napoleoński w Europie opierał się na: ścisłym podporządkowaniu rozległych obszarów kontynentu, wprowadzaniu w podbitych krajach nowego ustawodawstwa i blokadzie kontynentalnej. Niektóre podbite regiony zostały włączone do Francji, inne oddano we władanie członków rodziny Napoleona bądź zaufanych współpracowników, pozostałe uzależniono poprzez system sojuszy. Społeczeństwom państw pozostających pod wpływami Cesarstwa nadawano konstytucje gwarantujące równość, wolność, własność i ograniczone prawa polityczne. Kodeks Cywilny stał się powszechnie obowiązującą normą. Klamrą spinającą Europę była blokada kontynentalna - zakaz handlu z Anglią.

W roku 1809 Austria i Anglia, wykorzystując uwikłanie Napoleona w ciężką wojnę w Hiszpanii, zawiązały piątą koalicję. Rozstrzygająca dla jej losów była klęska zadana przez Napoleona Austriakom pod Wagram. Zawarty po niej pokój w Schőnbrunn zmuszał Austrię do cesji terytorialnych na rzecz Księstwa Warszawskiego i odbierał jej rozległe terytoria nad Adriatykiem i u podnóża Alp. Wzmocniony tym traktatem cesarz podjął stanowcze kroki wobec władców nie chcących przestrzegać blokady. Uwięził Piusa VII i pozbawił holenderskiego tronu swego brata Ludwika - tereny Państwa Kościelnego i Holandii wcielone zostały do Francji. Największe zagrożenie dla szczelności blokady stwarzała jednak Rosja. Ograniczenia handlu rujnowały jej gospodarkę, a postać Napoleona budziła w imperium Romanowów odrazę i strach. Deklarując przyjaźń i współpracę, oba mocarstwa szykowały się do wojny.

"Wielka armia" napoleońska w czerwcu 1812 r. wkroczyła do Rosji. Wojska Aleksandra I, stosując taktykę spalonej ziemi, wycofywały się ku Moskwie. Francuzi zajęli ją we wrześniu po wycieńczającej bitwie pod Borodino. Nie doczekawszy się na rozpoczęcie pertraktacji pokojowych, Napoleon zarządził odwrót. Zamienił się on w klęskę, w obliczu której Francuzów zaczęli opuszczać dotychczasowi sojusznicy. Tak oto w 1813 r. powstała szósta koalicja. Decydujący cios zadała ona wojskom napoleońskim pod Lipskiem. "Bóg wojny" skapitulował w kwietniu 1814 r. Zwycięzcy pozostawili mu dożywotni tytuł cesarski i oddali we władanie wyspę Elbę. Francja wracała do granic z 1792 r. Restytuowany tron królewski objął Ludwik XVIII. Monarchowie zgromadzeni na kongresie wiedeńskim rozpoczęli negocjacje nad kształtem powojennego kontynentu. Osadzony na Elbie więzień sprawił im jednak niemiłą niespodziankę.
W marcu 1815 r. Napoleon na czele kilkuset żołnierzy wylądował na południu Francji i rozpoczął triumfalny marsz na Paryż, zyskując poparcie wojska i społeczeństwa. Epopeja "stu dni" zakończyła się ostateczną klęską z rąk Anglików i Prusaków pod Waterloo w czerwcu 1815 r. Sprzymierzeni tym razem wywieźli swego wroga na wyspę św. Heleny, gdzie zmarł on w 1821 roku. Znaczenie Bonapartego w dziejach ludzkości polega nie tylko na osiągnięciu ogromnych sukcesów militarnych i zbudowaniu imperium. Bierze się ono przede wszystkim z faktu, że - będąc jedynowładcą - potrafił przeobrazić dużą część tkwiącej w pozostałościach feudalizmu Europy w nowoczesny kontynent ludzi równych i wolnych.