Ekologia

Jesteś tu: Baza wiedzy / Biologia / Ekologia

1. Motywy i koncepcje ochrony środowiska


Ochrona przyrody i ochrona środowiska określają dwie sfery działalności człowieka, które, choć się zazębiają, nie są tożsame ze względu na cel i przedmiot zainteresowań oraz na stosowane środki, czyli formy i metody.

Definicje


Ochrona przyrody - to zespół idei, środków i działań zmierzających do zachowania, a w razie potrzeby także odtworzenia obiektów przyrody w postaci pierwotnej lub możliwie mało zmienionej we wszystkich formach jej różnorodności, łącznie z warunkami i procesami decydującymi o ich trwałości.
Jest to więc działanie, którego podmiotem staje się przyroda, a korzyści człowieka wynikające z niej mieszczą się głownie w sferze idealnej: poznania naukowego, edukacji, doznań estetycznych, inspiracji twórczej, poczucia wspólnoty z przyrodą itp.
Przyrodę chroni się głównie metodami konserwatorskimi, a także powołując parki narodowe, rezerwaty przyrody itp.

Ochrona środowiska - to także zespół idei i działań zmierzających do zachowania środowiska w stanie zapewniającym optymalne warunki bytowania człowieka i gwarantujące ciągłość najważniejszych procesów w biosferze (np.: globalny i lokalne obiegi wody w przyrodzie) jako podstawy produkcyjnej działalności człowieka.
Środowisko chroni się poprzez regulacje prawne i organizacyjne, stosując rozwiązania systemowe, techniczne i technologiczne.

Ochrona krajobrazu - to wspólna sfera zainteresowań ochrony przyrody i środowiska.

Sozologia - termin wprowadzony przez Walerego Goetla w r. 1966; (gr.: sozos - bezpieczny); dział nauki zajmujący się naukowymi podstawami ochrony środowiska i przyrody.

Cele, czyli po co chronić środowisko i przyrodę?


Strategia ochrony przyrody i środowiska została opracowana stosunkowo niedawno. Pierwszym dokumentem był apel Sekretarza ONZ - znany jako Raport U'Thanta: "Człowiek i jego środowisko" - ogłoszony w 1969 r. Najważniejsze zagadnienia poruszane w tym raporcie, zresztą aktualne do dziś, to:

  • brak powiązania wysoko rozwiniętej techniki i technologii z wymogami środowiska
  • wyniszczenie ziem uprawnych
  • bezplanowy rozwój stref miejskich
  • zmniejszanie się powierzchni wolnych, otwartych terenów
  • znikanie wielu form życia zwierzęcego i roślinnego
  • zatruwanie i zanieczyszczanie środowiska.

Obecnie problemy ochrony środowiska i przyrody na świecie regulowane są przez konwencje i porozumienia międzynarodowe. Dotychczas zawarto ich ponad 150, jedną z ostatnich jest deklaracja z Rio (podsumowanie Światowej Konferencji: "Środowisko i Rozwój", która odbyła się w Rio de Janeiro w czerwcu 1992 r.).
Podstawowe cele ochrony przyrody i środowiska zostały sformułowane w 1980 r. w dokumencie World Conservation Strategy (w Polsce przetłumaczone i przyjęte w 1985 r.). Są to:

  • utrzymanie podstawowych procesów ekologicznych i systemów będących ostoją życia
  • zachowanie różnorodności genetycznej
  • zapewnienie trwałego użytkowania gatunków i ekosystemów
  • ochrona swojszczyzny - ochrona rodzimej przyrody i krajobrazu.

Motywy, czyli dlaczego ochraniamy środowisko, w którym żyjemy?


Człowiek podejmując działania na rzecz ochrony środowiska przyrodniczego wykorzystuje:

  • motywy religijne i kulturowe: ich pierwotnym źródłem były wierzenia religijne i podania wielu plemion i narodów oraz ich tradycja, np.: ochrona krokodyli w Egipcie
  • motywy patriotyczne, historyczno-pamiątkowe: są to motywy o charakterze kulturowym, związane ze świadomością narodową; opieką otacza się te obiekty przyrodnicze, które związane są ze zdarzeniami i postaciami historycznymi, np.: ochrona Góry Świętej Anny na Śląsku; tu: ochrona swojszczyzny
  • motywy gospodarcze: pojawiły się wraz z "odkryciem" zjawiska wyczerpywalności zasobów przyrody, np.: Władysław Jagiełło otoczył opieką cisy (1423 r.), z których wyrabiano łuki i kusze; ponieważ człowiek opiera swą gospodarkę na zasobach przyrody, musiały się pojawić działania na rzecz przezornej i oszczędnej eksploatacji środowiska
  • motywy naukowe: chronimy ekosystemy, lub ich części, gdyż umożliwia nam to poznanie praw rządzących przyrodą, zachowując nie zmienione fragmenty przyrody możemy wykorzystać je do oceny zmian wywoływanych działalnością człowieka
  • motywy społeczne: powstały współcześnie, ochrona środowiska przyrodniczego jest niezbędna dla przestrzegania niezbywalnych praw człowieka, jak:

    • oddychanie czystym powietrzem
    • picie czystej wody i spożywanie nieskażonego jedzenia
    • realizowanie potrzeb estetycznych, poznawczych itp.
    • życie w warunkach umożliwiających wychowanie zdrowego potomstwa.

  • motywy estetyczne: chronimy przyrodę bo jest ładna, bo patrzenie na nią może być źródłem radości
  • motywy etyczne: miarą moralności człowieka jest jego stosunek do roślin i zwierząt, podziw i poszanowanie życia w każdym jego przejawie; istotne jest także uzmysłowienie sobie, że działalność człowieka w środowisku wywołuje negatywny wpływ na ludzi, ich zdrowie, samopoczucie, zaspokojenie potrzeb kulturalnych i zasoby materialne.

Koncepcje, czyli jaki mamy pomysł na ochronę środowiska i przyrody?


Od dawna ludzie mieli różne pomysły na to jak chronić przyrodę, wypływało to na przestrzeni dziejów z różnych pobudek (patrz: MOTYWY).

  • koncepcja sakralna ochrony środowiska: najwcześniejsza, zakłada ochronę określonych obiektów przyrodniczych ze względu na ich szczególną wartość religijną lub kulturową, np.: do połowy XIX w. pola gejzerowe Yellowstone zachowały nie zmieniony stan, ponieważ Indianie uważali, że w obłokach pary wodnej żyją złe duchy
  • koncepcja konserwatorska ochrony przyrody: najbardziej klasyczna, dąży do zachowania w nie zmienionym stanie tworów przyrody cennych z różnych punktów widzenia, obejmuje formy indywidualne, gatunkowe i rezerwatowe (patrz: FORMY)
  • koncepcja ekonomiczno-techniczna ochrony środowiska: ochrona ma charakter wyłącznie instrumentalny, ma służyć realizowaniu wszystkich uzasadnionych ekonomicznie potrzeb człowieka - działania ochronne podejmuje się gdy przemawiają za tym względy ekonomiczne; ekonomiści są w stanie wyliczyć opłacalność ochrony środowiska przyrodniczego, świata zwierząt i roślin, a nawet ochrony zdrowia i życia człowieka; ma charakter wybitnie doraźny (nie uwzględnia potrzeb przyszłych pokoleń ludzkich ani potrzeb istot pozaludzkich)
    koncepcja społeczno-ekonomiczna ochrony środowiska: celem ochrony środowiska jest zaspokojenie potrzeb materialnych i estetycznych, a także życia i zdrowia człowieka współczesnego oraz ochrona interesów przyszłych pokoleń; działani ekonomiczne mogą być tylko jednym z wielu sposobów ochrony, ważne są również metody planistyczne (np.: tworzenie systemów obszarów chronionych) oraz środki polityczne (np.: konferencje krajowe i międzynarodowe,
  • koncepcja liberalna ochrony środowiska: modna na świecie od lat osiemdziesiątych; działalność na rzecz ochrony środowiska przyrodniczego powinna być prowadzona przez osoby prywatne - ingerencja państwa jest niedopuszczalna, zadania państwa to jedynie zapewnienie precyzyjnego prawa środowiskowego, skutecznej policji ekologicznej oraz dokładne określenie prawnej ochrony własności prywatnej
  • koncepcja rozwoju trwałego: jest to pierwsza próba połączenia ochrony środowiska z rozwojem społecznym i ekonomicznym - ochrona ma więc polegać na mądrym zarządzaniu środowiskiem; zasady trwałego rozwoju zostały przedstawione w następujących dokumentach:

    • Światowa Karta Przyrody (1982 r.) - określa podstawowe działania ludzi w stosunku do biosfery
    • Deklaracja z Caracas (1991 r.) - określa strategię działań na obszarach chronionych
    • Deklaracja z Rio de Janeiro (1992 r.) - respektowanie w działaniach na rzecz środowiska praw ludzi jest równie istotne

    Rozwój trwały ma zrealizować trzy podstawowe cele:

    • ma być sprawiedliwy dla wszystkich ludzi na Ziemi - poprzez zmniejszanie różnic między bogatą Północą a biednym Południem, wykorzenienie ubóstwa, analfabetyzmu, chorób, zapewnienie zdrowia i życia wszystkim ludziom na Ziemi, zaspokojenie potrzeb intelektualnych, położenie kresu wojnom, nienawiści, zniewoleniu i dominacji jednych narodów nad innymi oraz ochronę różnorodności kulturowej ludzkości
    • ma być sprawiedliwy dla przyszłych pokoleń - poprzez oszczędne gospodarowanie zasobami przyrody, jedynie częściowe wykorzystanie jej potencjału, utrzymanie równowagi dynamicznej środowiska, recyrkulację zasobów, a tym samym minimalizację ilości i jakości odpadów
    • ma być sprawiedliwy dla istot pozaludzkich - poprzez utrzymywanie równowagi ekologicznej służącej godziwym warunkom przetrwania wszystkim gatunkom pozaludzkich form życia.

  • koncepcja powrotu do natury: człowiek jest jednym z wielu elementów biosfery, nie należy go w żaden sposób wyróżniać. Świat przyrody jest nadrzędny wobec ludzi, może się bez człowieka obejść. Człowiek nie może obejść się bez przyrody. Działalność człowieka musi być więc zgodna z prawami przyrody, nie krzywdzić innych istot oraz służyć wzbogacaniu osobowości ludzi i pogłębianiu duchowej więzi z całym światem żywym. Wymaga to rezygnacji z miast, fabryk, większości "zdobyczy" cywilizacji: samochodu osobowego, wodociągów, kanalizacji, urządzeń elektrycznych oraz rezygnacji z tych dziedzin życia, na które bezproduktywnie wydawane są pieniądze (np.: zbrojenia, sport wyczynowy). Równorzędność człowieka wobec innych istot żywych zmusza do rezygnacji z wykorzystywania ich dla egoistycznych celów, a więc do likwidacji doświadczeń przeprowadzanych na nich, cyrków, ogrodów zoologicznych, przemysłu futrzarskiego i mięsnego; koncepcja ta jest najbardziej skrajną propozycją strategii ochrony środowiska, ale jest coraz popularniejsza wśród partii i ruchów ekologicznych.

2. Formy i metody ochrony środowiska i przyrody


Formy


W Polsce spotykamy następujący formy ochrony przyrody:

  • park narodowy
  • rezerwat przyrody
  • pomnik przyrody
  • park krajobrazowy
  • strefy chronionego krajobrazu
  • ochrona gatunkowa zwierząt i roślin.

Park narodowy jest najbardziej kompleksową i wypróbowaną formą ochrony. Jest to stosunkowo rozległy obszar obejmujący jeden bądź wiele ekosystemów, które są mało lub w ogóle nie przekształcone przez ekspansję człowieka. Na tym obszarze gatunki roślin, zwierząt, grzybów oraz ich siedlisko mają szczególną wartość. Powoływany jest przez władze najwyższe danego kraju, musi posiadać administrację i służby ochronne. Powinien być on przysposobiony do spełniania następujących funkcji:

  • naukowe (dokumentacyjne i badawcze)
  • edukacyjne
  • turystyczne
  • gospodarcze
  • sozotechniczne
  • monitoringowe
  • militarno - polityczne

Parki narodowe są udostępniane do zwiedzania , lecz obowiązują w nich surowe przepisy prawne Bierze się to stąd, że mają one na celu powstrzymanie antropopresji i zachowanie lub odtworzenie naturalnego krajobrazu.

Rezerwat przyrody jest obszarem obejmującym dobrze zachowane ekosystemy, gatunki roślin i zwierząt, obiekty przyrody nieożywionej itp. Powołuje rezerwat Minister Ochrony Środowiska i Obszarów Leśnych. Wyróżniamy rezerwaty ścisłe: zakazane są tu jakiekolwiek zabiegi techniczne, niepotrzebna jest w nich ingerencja człowieka (np.: znaczny obszar Białowieskiego P.N. jest takim rezerwatem) oraz rezerwaty częściowe: tu ingerencja człowieka jest niezbędna bo przeciwdziała sukcesji wtórnej (np.: hale w Tatrzańskim P.N., gdzie wypas owiec zapobiega przekształcaniu się tych zbiorowisk trawiastych w las). Funkcje jakie ma spełniać rezerwat przyrody są podobne do funkcji parku narodowego.
Ze względu na przedmiot ochrony mamy rezerwaty:

  • faunistyczne i florystyczne
  • biocenotyczne: leśne, torfowiskowe, wodne, murawowe itp.
  • geologiczno - geomorfologiczne
  • glebowe
  • przyrodniczo - historyczne
  • krajobrazowe

Pomnik przyrody to pojedynczy twór przyrody ożywionej lub nieożywionej (a także ich skupienia). Ma on szczególną wartość naukową, kulturową, historyczno - pamiątkową lub krajobrazową. Pomnikami przyrody są np.: pojedyncze okazałe drzewa, aleje, głazy narzutowe, jaskinie, jary, wąwozy. Mogą być przy nich wykonywane tylko zabiegi konserwatorskie. Pomnik przyrody powołuje Wojewoda.

Podstawy gatunkowej ochrony przyrody stworzył H. Conwentz, który zaproponował rozszerzenie pojęcia pomnika przyrody na rzadkie gatunki roślin i zwierząt. Z jakich powodów ustanawiana jest ochrona wybranych gatunków? Chronimy:

  • gat. zagrożone w swoim bycie: jodły pod Mińskim Maz. są objęte ochroną, a masowo występują w tajdze
  • gat. o skomplikowanej biologii wzrostu i rozwoju: storczyki potrzebujące do wykiełkowania specjalnej formy mikoryzy
  • gat. osiągające kres występowania: u nas słowiki i jeże
  • gat. endemiczne: ograniczone w swoim występowaniu do niewielkich wysp (małych obszarów)
  • gat. reliktowe: gatunki, które są "wspomnieniem" dawnych okresów świetności, kiedyś bardzo liczne obecnie charakteryzuje je rzadkość wystepowania i niewielka liczebność populacji
  • gat. w toku specjacji, czyli powstawania
  • gat. zagrożone bezpośrednim wyniszczeniem ze względu na walory estetyczne: wszystkie geofity wiosenne lub ze względu na wstręt, który budzą: ropuchy

Istnieją dwie formy ochrony gatunkowej: całkowita i częściowa.

Park krajobrazowy to wielkopowierzchniowa forma ochrony przyrody i krajobrazu. Organizowane są głównie dla zapewnienia funkcji rekreacyjnych i potrzeb estetycznych. Spełniać powinny funkcje sozotechniczne i być przystosowane do ruch turystycznego. Powoływane są przez Wojewodę, mają dyrekcję ale brak w nich straży ochronnej.

Strefy chronionego krajobrazu powstają po to by chronić krajobraz i środowisko przed degradacją. Nie są to instytucje, powstają na drodze planowania przestrzennego. Ograniczają możliwości rozwoju niektórych gałęzi gospodarki na danym terenie.

Metody


Metody ochrony przyrody dzielimy na:

  • konserwatorskie:

    • właściwa konserwacja: cementujemy pęknięte drzewo
    • prezerwacja: rezygnujemy z działań mogących zaszkodzić przyrodzie
    • profilaktyka: zapobiegamy wnikaniu ścieków do rzeki
    • restytucja: odnowa populacji częściowo zniszczonego gatunku - żubr
    • introdukcja: wprowadzamy gatunek do układu biologicznego, tam gdzie go wcześniej nie było - rośliny ozdobne w naszych ogrodach
    • reintrodukcja: wprowadzamy gatunek do układu biologicznego, tam gdzie wcześniej był - po restytucji wprowadziliśmy żubra znów do Puszczy Białowieskiej

  • planistyczne:

    • rekultywacja: przywracamy wartość użytkową terenom, które ją utraciły poprzez rabunkową gospodarkę człowieka - Park Kultury i Wypoczynku w Chorzowie powstały na zrekultywowanych hałdach
    • kształtowanie środowiska i krajobrazu: wprowadzamy ład przestrzenny, godzimy różne funkcje danego terenu, wykorzystujemy zróżnicowanie terenu, preferujemy w nasadzeniach gatunki rodzime, kanalizujemy ruch ludzi, włączamy elementy swojszczyzny (chaty góralskie stawiamy tylko w górach), mamy wizję jak to będzie funkcjonować i rozwijać się w przyszłości
    • racjonalne użytkowanie zasobów
    • ponowne użytkowanie zasobów: zwracamy uwagę na możliwość recyclingu.