+ Pokaż spis treści

Egipt Starożytny

Dzisiaj do piramid możemy dotrzeć również konno.Kalendarium


V - IV tysiąclecie p.n.e. - rozwój społeczności rolniczo-pasterskiej nad Nilem
ok. 3000 r. p.n.e. - podbój Egiptu Dolnego przez władcę Egiptu Górnego Menesa, powstanie zjednoczonego państwa
XXVII - XXII w. p.n.e. - Stare Państwo, stolicą Memfis, budowa piramid
XXII - XXI w. p.n.e. - I Okres Przejściowy
XXI - XVII w. p.n.e. - Średnie Państwo, przez pewien czas stolicą Teby
XVII - XVI w. p.n.e. - II Okres Przejściowy
XVI - XI w. p.n.e. - Nowe Państwo, stolicą Teby, opanowanie Syrii i Palestyny, grobowce w Dolinie Królów
XI - VII w. p.n.e. - III Okres Przejściowy
VII - IV w. p.n.e. - Okres Późny, najazdy perskie - Egipt prowincją Persji
332 r. p.n.e. - podbój Egiptu przez Aleksandra Macedońskiego
323 - 30 r. p.n.e. - Egipt hellenistyczny, dynastia Ptolemeuszów
30 r. p.n.e. - Egipt prowincją Rzymu, śmierć Kleopatry

 

krajobraz nadrzeczny nie zmienił się do dzisiejszego dnia1. Egipt jest przykładem cywilizacji, która powstała nad wielką rzeką i dzięki niej istniała. W naturalny sposób kraj był podzielony na górnoegipską wąską dolinę Nilu, dolnoegipską szeroką deltę oraz zachodnie i wschodnie obszary pustynne z należącymi do nich oazami. Głównym szlakiem komunikacyjnym był Nil i jego większe kanały. 

Wśród bogactw naturalnych wyróżnić należy przede wszystkim kamień, który był podstawowym budulcem świątyń, grobowców, pałaców i budynków publicznych oraz surowcem dla rzemieślników. W górach Pustyni Arabskiej występowały złoża złota i miedzi. Inne surowce trzeba było sprowadzać.   

"Albowiem jasne jest dla każdego rozumnego człowieka, choćby przedtem o tym nie słyszał, a tylko spojrzał na kraj, że ta część Egiptu, do której Hellenowie żeglują [delta Nilu], jest dla Egipcjan ziemią świeżo pozyskaną i darem rzeki (...). Taka bowiem jest przyroda kraju egipskiego: Przede wszystkim, jeżeli kto, dojeżdżając i jeszcze o dzień drogi będąc oddalony od lądu, zanurzy ołowiankę, to wyciągnie namuł, i to na głębokości tylko jedenastu sążni (ok. 20 m). Dowodzi to, że zamulenie lądu tak daleko sięga (...). [Od wybrzeża morskiego] aż do Heliopolis, w głąb lądu, jest Egipt szeroki, cały płasko rozciągnięty, obfituje w wodę i bagna. (...) Od Heliopolis w górę [Nilu] jest Egipt wąski. Albowiem z jednej strony [wschodniej] ciągnie się pasmo gór Arabii, które biegnie od północy ku południowi, stale pnąc się w górę aż do tak zwanego Morza Czerwonego; znajdują się w nim kamieniołomy, skąd brano materiał do budowy piramid w Memfis. (...) Z drugiej strony Egiptu [zachodniej], zwróconej ku Libii, ciągnie się inne skaliste pasmo gór, w którym znajdują się piramidy; jest ono pokryte piaskiem i rozciąga się w tym samym kierunku, co położona na południe część Gór Arabskich. Począwszy więc do Heliopolis kraj, o ile on do Egiptu należy, nie jest już rozległym lecz (...) wąski. (...) Taki jest naturalny wygląd tego kraju. Z Heliopolis do Teb żegluje się w górę rzeki przez dziewięć dni".
(Herodot, Dzieje, II 5-9)   

Życiodajne kanały2. Egipcjanie wyróżniali trzy pory roku: wylewu, siewu i zbiorów.

Wegetacja roślin była możliwa tylko tam gdzie sięgały wody rzeki, gdyż zbyt małe opady nie zapewniały odpowiedniej ilości wilgoci. Coroczne wylewy Nilu zmuszały ludzi do łączenia się we wspólnoty robocze, które regulowały nawadnianie (odprowadzały nadmiar wody po wylewie, rozszerzały zasięg wylewu, doprowadzały wodę w innych porach roku) i budowały sieć irygacyjną.

Uprawiano pszenicę, jęczmień oraz len i konopie, z których otrzymywano włókna i olej. W sadach rosły figowce, palmy daktylowe, granatowce oraz winorośl. Znano ogórki, bób, cebulę i melony.

Gospodarka była całkowicie uzależniona od wylewów Nilu. Ich zasięg przewidywano mierząc poziom wody na wysokości Memfis: jeśli nie podniósł się o 6 metrów - groził głód, jeśli przekroczył 9 - Egipt ogarniała powódź, a pola była nadmiernie zamulone.   

3. Według tradycji państwo egipskie powstało ok. 3000 r. p.n.e. w wyniku podboju Egiptu Dolnego przez Górny. Dokonać tego miał Menes, który przyjął tytuł króla Dolnego i Górnego Egiptu.

Egipskim państwem, w ciągu trzydziestu wieków istnienia, rządziło trzydzieści dynastii faraonów . Byli oni monarchami despotycznymi, skupiali w swoich rękach całą władzę, przed nikim nie odpowiadali, przez nikogo nie byli kontrolowani. Uważano ich za wcielenie boga Horusa i oddawano cześć boską. Faraon był najwyższym kapłanem bogów, a także jedynym, który mógł z nimi rozmawiać. Wierzono, że gdyby go zabrakło, Egipt pogrążyłby się w chaosie.  

Złota maska pośmiertna TutenchamonaW oddawaniu czci bogom oraz w dbaniu o świątynie pomagali mu kapłani. Służyli oni zawsze określonemu bóstwu i byli związani z konkretną świątynią. Byli wykształceni - znali pismo, teksty modlitw, święte rytuały oraz mity dotyczące ich bóstwa. Ponieważ kult był bardzo kosztowny, faraonowie obdarzali świątynie ziemią, płodami rolnymi, zwierzętami, niewolnikami i kosztownymi przedmiotami. Kapłani świątyń ważniejszych bóstw zdobyli w państwie bardzo wysoką pozycję.

W zarządzaniu państwem faraonowi pomagali urzędnicy. Wyżsi przebywali u boku króla lub administrowali okręgami kraju. Ich kariera zależała od łaski władcy. Pamiętać należy, że to oni odpowiadali za wszelkie błędne decyzje i kryzysy - faraon był nieomylny, tylko urzędnicy mogli źle zrozumieć i wykonać jego wolę. 

Ważną rolę w życiu państwa spełniali niżsi urzędnicy, którzy zajmowali się określaniem wielkości i rodzaju upraw, poborem podatków, organizowaniem i kontrolowaniem prac przy nawadnianiu i na budowach. W tak zorganizowanym i zbiurokratyzowanym systemie duże znaczenie mieli pisarze. Działali oni w aparacie państwowym, ale również spisywali sprawy zwykłych ludzi. Pamiętajmy, że nauka pisania była bardzo trudna, długa i kosztowna - była dostępna tylko dla nielicznych.

Ziemię uprawiali chłopi podlegający władzy i opiece faraona. Do ich zadań należała również konserwacja sieci irygacyjnej. W czasie przerwy w pracach polowych używano ich do prac publicznych (m.in. do budowy świątyń i grobowców faraonów). 

Obok świątyń i pałaców działały piekarnie, browary, stolarnie, garncarnie i wiele innych warsztatów rzemieślniczych, które pracowały dla potrzeb faraona i kapłanów. Miasta stanowiły przede wszystkim ośrodki administracyjne. 

Bogini z tarczą słoneczną4. Egipcjanie wierzyli, że porządek na świecie zależy od dobrego humoru bogów. Należało więc żyć z nimi w przyjaźni. Było to zadanie faraona, który w świątyni nawiązywał kontakt z bogami. Każdego dnia ofiarowywał bóstwu posiłek, mył i przebierał jego posąg stojący w sanktuarium. W zamian za tę służbę bóg obdarzał swego "syna" życiem i dobrym losem. 

Egipcjanie nie przywiązywali większej wagi do określania kompetencji i władzy poszczególnych bóstw lub też do ścisłego ustalania związków między nimi. Bogowie byli istotami wyższymi. Pojawili się na Ziemi przed człowiekiem i posiadali moc, której człowiek posiąść nie potrafił. Niektórzy bogowie mieli jednak do spełnienia konkretne zadania. 

Najważniejszym bogiem był opiekun tarczy słonecznej Re. W Ozyrysie widziano bóstwo płodnej natury i władcę świata zmarłych. Horus był bóstwem niebios i opiekunem władzy faraona. Thot był opiekunem nauki, wynalazcą pisma i rachmistrzem, a Montu bogiem wojny; Chnum miał ulepić z gliny ludzi. Izyda była żoną Ozyrysa, matką Horusa, uosobieniem tronu króla, a Hathor matką Słońca, panią nieba i życia, patronką radości i miłości. 

Liczne bóstwa czczono lokalnie i nie uzyskały one rangi ogólnoegipskiej. Warto odnotować próbę ustanowienia w XIV w. p.n.e. w całym państwie kultu jednego boga - Atona. Reforma ta nie przyjęła się, ale była ciekawym przykładem na wyobrażenie przez Egipcjan bogów. Można by się pokusić o postawienie pytania czy Egipcjanie wierzyli w wielu bogów , czy w jednego pod wieloma postaciami...     

Bóstwa przedstawiano najczęściej w postaci zwierząt lub ludzi z głowami zwierząt. Re malowano jako człowieka z głową sokoła, ponad którą widniała tarcza słoneczna; Horusa z głową sokoła; Thota - ibisa, Chnuma - barana; Sobka jako krokodyla lub z głową krokodyla. Ozyrys i Izyda przedstawiani byli w postaci ludzi, przy czym ubrany w białe szaty Ozyrys nosił na głowie koronę Górnego Egiptu. Bogom poświęcano zwierzęta, które były przedmiotem osobnego kultu. Uważano, że objawiają się w nich cechy boskie: siła, zręczność, agresywność, piękno, płodność. Zgodnie z tymi wyobrażeniami np. święty byk Apis nie był bogiem, ale w jego sile i płodności objawiała się siła i płodność boga - stwórcy świata, Ptaha. 

Widoczna na powyższej ilustracji krowa z dyskiem słonecznym między rogami przedstawia boginię Hathor (egipskie hat - dom Chorusa). Była ona czczona jako matka słońca, pani nieba i życia, patronka faraona i personifikacja pałacu królewskiego, opiekunka zmarłych i patronka nekropolii, patronka radości i miłości (Grecy wręcz utożsamiali ją z Afrodytą). 

Wejścia do świątyni strzegły posągi władców5. Bogom oddawano cześć poprzez modlitwy, składanie ofiar, urządzanie procesji i świąt. Egipcjanie uważali, że posągi wiodły życie podobne do życia ludzi: ukazując postaci bóstwa były czymś więcej niż ich wyobrażeniem, stawały się istotą, którą przedstawiały. "Żywy" posąg miał prawo do tych samych zabiegów co człowiek. Umieszczano na nim imię i cechy przedstawionej postaci. Wizerunek miał być wierny i piękny. Posąg anonimowy, pozbawiony hieroglificznego napisu, tracił swą moc - stawał się tylko materią. 

6. Ważne miejsce w wierzeniach Egipcjan odgrywała wiara w życie pozagrobowe. Śmierć była tylko przemianą, a nie końcem istnienia. Dusze zmarłych wędrowały do Krainy Umarłych. Ale dusza istniała jedynie tak długo, jak długo zachowało się ciało człowieka. Stąd wykształciły się techniki mumifikowania zwłok. Aby zapewnić duszy miejsce, gdy ciała zabraknie, umieszczano w grobowcu podobizny zmarłego w postaci posągu lub malowidła (dlatego rzeźbiarzy nazywano "tymi, którzy utrzymują przy życiu"). Najbiedniejsi chowali swoich zmarłych w piaskach pustyni, bogatsi budowali grobowce i balsamowali zwłoki.  

Wnętrza grobowców były bogato zdobioneMumifikowanie rozpoczynano od pozbawiania ciała wnętrzności, które wkładano do specjalnych urn (kanopskich). Następnie zwłoki balsamowano i wypełniano pachnącymi i leczniczymi ziołami. Tak przygotowane ciało owijano w bandaże i umieszczano na nim amulety. Przygotowaną w ten sposób mumię umieszczano w kilku trumnach (jedną w drugiej), a trumny w sarkofagu. Każda z trumien była ozdobiona wizerunkiem zmarłego. Do grobów wkładano zapisane na zwojach papirusu zbiory zaklęć, przepisów i modlitw. Już samo ich posiadanie miało pomóc zmarłemu w dotarciu na Sąd Ozyrysa i do Krainy Umarłych. Nazywano je "Księgą Umarłych". 

Zmarłego wyposażano również w przedmioty codziennego użytku, sprzęty, odzież, żywność, a najbogatszych nawet w służbę. 

Faraonowie często budowali dla siebie okazałe grobowce. Do najsłynniejszych należą piramidy oraz nekropolia w Dolinie Królów. 

O losach człowieka po śmierci decydował Sąd Ozyrysa. Serce zmarłego (siedziba duszy) musiało na specjalnej wadze Thota zrównoważyć piórko sprawiedliwości Maat. Wtedy człowiek dostawał się do Krainy Umarłych, w przeciwnym wypadku pożerał je demon zwany "Zjadaczem Serc". 

Hieroglify7. Pod koniec IV tysiąclecia p.n.e. (według tradycji równolegle z utworzeniem państwa) powstało w Egipcie pismo. Przełomowym momentem w jego poznawaniu było znalezienie w czasie wyprawy napoleońskiej do Egiptu, w miejscowości Rossetta pod Aleksandrią, kamienia, na którym wyryto jednocześnie taki sam napis, egipski (w wersji hieroglificznej i demotycznej) i grecki. Odczytał go Francuz Jean François Champollion, który doszedł do wniosku, że pismo egipskie było systemem znaków ideograficznych, wyrażających całe słowa lub pojęcia oraz znaków fonetycznych, jedno- lub wielogłoskowych, wyłącznie spółgłoskowych. Dodatkowe znaki, tzw. determinantywy, określały rodzaj danego wyrazu. Odkrycie Champolliona zrodziło nową gałąź wiedzy, egiptologię, która pozwoliła oprzeć badania historii Egiptu również na źródłach pisanych.

W Egipcie rozwinęły się trzy typy pisma, różniące się przede wszystkim kształtem znaków. Hieroglifów używano do napisów uroczystych, które ryto w kamieniu lub malowano na drewnie. Na papirusie pisano ważniejsze dokumenty pismem hieratycznym, a korespondencję i podręczne notatki - pismem demotycznym ("ludowym").

Świątynia w Karnaku8. Najsławniejszymi dziełami egipskiej architektury były grobowce z okresu Starego Państwa - piramidy. Największą z nich była wybudowana ok. 2580 r. p.n.e. piramida Cheopsa w Gizie. Wznosiła się na wysokość 146 m, a jej kwadratowa podstawa miała boki długości 230 m. Do jej budowy zużyto ponad 2 miliony głazów o wadze 2,5 tony każdy!

Ważne miejsce zajmowały świątynie. Budowano je według stałych zasad. Aleja z ustawionych po obu stronach sfinksów prowadziła do wejścia. Znajdowało się ono między dwoma pylonami, tzn. wielkimi ostrosłupami o ściętych wierzchołkach. Dalej był otoczony kolumnami dziedziniec, a za nim wielka sala z wieloma rzędami kolumn zakończonych u góry głowicami o kształtach stulonego pąka lotosu albo korony palmy. Następnie tzw. Sala Świętej Barki i wreszcie Miejsce Święte, sanktuarium, do którego wstęp miał tylko faraon i najwyżsi kapłani. Tutaj znajdował się posąg bóstwa.

Rozwijała się rzeźba i reliefy, którymi zdobiono świątynie i grobowce. Postacie bóstw i faraonów przedstawiano w pozycji siedzącej, stojącej lub kroczącej, w postawie sztywnej i wyniosłej. Odtwarzając ciała i twarze nie wolno było ukazywać ich starzenia się, wad (tzw. bezczasowa młodość) ani przedstawiać uczuć.

Korytarz w grobowcuUrzędników przedstawiano w podobnej pozycji, ale bez ograniczeń "bezczasowej młodości", a lud, nie stosując niemal żadnych reguł, zazwyczaj w czasie pracy.

Reliefy zdobiły kolumny świątyń oraz ściany kaplic grobowych. Podobnie jak malowidła ścienne komponowano je parami, umieszczając jeden nad drugim. Postać ludzką przedstawiano tak, aby oglądający mógł zobaczyć jak najwięcej: głowę profilem, oko widziane z przodu, dolną część tułowia bokiem, tors z przodu, stopy bokiem.