+ Pokaż spis treści

Dramat

W polskiej dramaturgii doby dwudziestolecia międzywojennego spory obszar zajmują utwory o charakterze tradycyjnym. Twórcy oddani literackiej tradycji to Stefan Żeromski ("Uciekła mi przepióreczka"), Jerzy Szaniawski ("Żeglarz", "Fortepian", "Most"), Zofia Nałkowska ("Dom kobiet") i Karol Hubert Rostworowski. Najbardziej przyciąga jednak uwagę awangardowo-ekscentryczny Stanisław Ignacy Witkiewicz.

Witkacy


Stanisław Ignacy Witkiewicz - autoportretDorobek Stanisława Ignacego Witkiewicza, "tego zakopiańskiego zagwazdrańca", malarza, teoretyka sztuki, pisarza, zamyka się w ramach dwudziestolecia międzywojennego. Obejmuje ponad dwieście dzieł literackich i filozoficznych, w tym ponad trzydzieści dramatów, kilka powieści intelektualnych, prace teoretyczne (np. "Nowe formy w malarstwie", "Wstęp do Teorii Czystej Formy w teatrze"), a także - kilka tysięcy obrazów.

Malarstwo niepokoi dziwnością, arealistycznością, wieloznacznością, niezwykłością barw.

Teoria Czystej Formy domaga się sztuki niezaangażowanej, wolnej od zakotwiczenia w rzeczywistości historycznej, politycznej, społecznej, a skoncentrowanej na tajemnicy bytu, "fakcie nagiego istnienia". Najlepszym dla niej polem jest teatr. Teorię porzucił Witkacy w 1923 roku, uznawszy ją za nazbyt jałową.

Twórczość przyciąga uwagę przede wszystkim rysunkiem postaci, językiem i wyborami estetycznymi. Deformacja w wyglądzie bohaterów, nierzadko krzykliwość ich strojów (por. "Szewcy" - księżna Irina w klatce, prokurator - piesek w różowej czapeczce), ciągłe prowokacje językowe, odwoływanie się do groteski mają sens głębszy. W brzydocie literackich przetworzeń odzwierciedla się brzydota świata. Mamy więc tu syntezę Witkacowskiego światopoglądu i formy, na jaką się zdecydował. Ukazuje on prawdziwe oblicze cywilizacji Zachodu, jej drapieżność i okrucieństwo, konflikt różnych sił w świecie (najczęściej - walkę o pozycję, pieniądze, a co za tym idzie - dominację). Wizja ta ma związek z katastroficznym pojmowaniem historii dziejów (por. Spengler). Dramat bohatera u Witkiewicza będzie więc dramatem Europejczyka, a zatem rozgrywać się może wszędzie - pod gorącym, przyprawiającym o szaleństwo słońcem tropików ("Mister Price, czyli Bzik tropikalny", "Pożegnanie jesieni"), gdzieś na prowincji ("W małym dworku"), w szewskim warsztacie.

"Szewcy" to najbardziej chyba zorganizowane wewnętrznie dzieło Witkiewicza - pracował nad nim siedem lat (wyd. 1934). Są utworem politycznym, historiozoficznym i katastroficznym, pod względem formy zaś - dramatem awangardowym.

Płaszczyzna polityczna i historiozofia. Już we wcześniejszych dramatach ("Maciej Korbowa", "Pragmatyści") wykorzystał Witkacy doświadczenia i wnioski wyniesione z wojny i rewolucji w Rosji. Teraz w "Szewcach" opowiada historię trzech przewrotów - faszystowskiego, socjalistycznego i technokratycznego. Rejestruje różnego rodzaju zagrożenia - pustkę intelektualną i ideową, nasilenie nacjonalizmów, rozwarstwienie i egoizm poszczególnych środowisk. Prezentuje i ocenia trzy ideologie - kapitalistyczną, faszystowską i komunistyczną. W swojej historiozofii opiera się na teorii heglowskiej triady. Jej ilustracją jest geneza, przebieg i efekt rewolucji "socjalistów", tytułowych szewców. Zyskawszy władzę (bunt fali przymusowej bezrobotności i "uszewczenie", zarażenie ideą pracy wszystkich poza przedstawicielami dawnego porządku), korzystają z tych uroków życia, których zazdrościli przeciwnikom. W III akcie dramatu spotykamy szewców zupełnie już innych, "ubranych w kwieciste pidżamy i uczesanych z rozdziałkiem na glanc".
Katastrofizm idzie tu w ślad za groteską, niepokój narasta więc wraz z rozwojem akcji, ale jego kulminacja następuje w ostatniej scenie. Kontrastuje ona z "rozwrzeszczaną" całością - na scenę wstępują technokraci, projektujący ogólną uniformizację (ich pomagierem jest Hiper-Robociarz, wzorcowy reprezentant przyszłości). Bezduszność ukrywająca się za chłodną logiką Towarzysza X i Towarzysza Abramowskiego, niezwykły spokój, a przede wszystkim ich plany budzą prawdziwy lęk.

Ciekawsze elementy struktury i rozwiązania formalne
Kompozycja z pozoru przypomina tradycyjną (mamy tu akcję, która rozgrywa się w jednym miejscu i zamyka w trzech aktach), skojarzenie z konwencją pojawia się jednak tylko po to, by ją ośmieszyć. Treści porządkuje dodatkowo zasada "trójkowości" (trzy akty, trzy rewolucje, trzy ideologie, trzech tytułowych bohaterów). Widać ją też w scenografii, a nawet - w rozmieszczeniu bohaterów na scenie (por. I akt, didaskalia).

Bohaterowie reprezentują różne klasy społeczne, są pozbawieni psychologicznego prawdopodobieństwa, groteskowi, krzykliwi, ale bardzo barwni (nie dotyczy to tylko technokratów). Niektórzy mogą być traktowani jako metafory (Szewcy - dzięki językowi, którym się posługują, Hiper-Robociarz - poprzez imię i wygląd). Jedyna postać pozytywna to Sajetan Tempe, mistrz szewski i filozof - pewnie dlatego musi zginąć.

Język to melanż języka literackiego, naukowego, gwary środowiskowej, frazeologii przemówień partyjnych. Zawiera liczne cytaty z literatury, aluzje do konkretnych twórców (w tym samego Witkacego), filozofów, do mitologii. Pojawia się to także w języku "szewskim" (szewcy prowadzą dyskusję na tym samym poziomie, co bohaterowie wykształceni, choć w ich wypowiedziach najwięcej specyficznych witkacowskich wulgaryzmów-neologizmów). Podstawowa technika stylistyczna to parodia, główną kategorią estetyczną jest groteska.