Die Satzstellung im Hauptsatz (szyk wyrazów w zdaniu)

Język Niemiecki - Szyk wyrazów w zdaniu

Die Satzstellung im Hauptsatz - Szyk wyrazów w zdaniu głównym

 
 
I. Ogólne reguły

      1. Zdanie składa się z określonych części: podmiotu, orzeczenia, dopełnień, okoliczników, przydawek itd.

      2. W każdym języku poszczególne części zdania występują w określonej kolejności.

      3. W języku niemieckim w szyku wyrazów najważniejsza jest pozycja osobowej formy  czasownika, czyli czasownika z końcówką osobową, np.: ich gehe, du gehst.

      4. Pozycja osobowej formy czasownika w zdaniu głównym jest inna od pozycji tej formy w zdaniu pobocznym.

      5. Zdanie główne jest pełnym, niezależnym zdaniem. Osobowa forma czasownika występuje tu zawsze na pozycji II.

      6. Podmiot w zdaniu głównym może zmieniać swoją pozycję z l na III lub nawet IV tzn. porusza się on wokół osobowej formy czasownika (pozycja II), jak wokół osi.

      Uwagi:

      1. W celu objaśnienia szyku wyrazów w zdaniu głównym i określenia poszczególnych pozycji w zdaniu posługujemy się cyframi l, II, III (IV).

      2. Przestawienie podmiotu z pozycji l na II nazywamy odwróceniem szyku lub inwersją.

      3. Kolejność wszystkich pozostałych części zdania, występujących po podmiocie, zmienia się w zależności od sensu i kontekstu zdania; dlatego podanie każdej ich pozycji nie jest już możliwe.

      4. Do wyrażenia zaprzeczenia: Jeżeli chcemy zaprzeczyć treści zawartej w całym zdaniu, stawiamy słówko nicht możliwie na końcu zdania, ale przed drugim czasownikiem. Jeżeli chcemy zaprzeczyć treści zawartej tylko w jednej części zdania, używamy słówka nicht przed tą częścią zdania.

Der Freund kommt heute nicht. (= zaprzeczenie zdania)
Der Freund ist heute nicht gekommen. (= zaprzeczenie zdania)
Der Freund kommt nicht heute, sondern morgen. (= zaprzeczenie przydawki)
Nicht der Freund kommt heute, sondern die Freundin.(= zaprzeczenie podmiotu)
 
 

II. Szyk wyrazów w zdaniu z dopełnieniami
 
I
II
 
Dativ-
objekt
Akkusativ-
objekt
 
Partizip
a) Du
schläfst
heute
 
 
nicht.
 
b) Du
schliefst
gestern
 
 
nicht.
 
c) Du
schläfst
morgen
 
 
nicht.
 
d) Du
hast
gestern
 
 
nicht
geschlafen.
e) Du
leihst
 
deinem Bruder
das Auto
nicht.
 
f) Du
hast
 
deinem Bruder
das Auto
nicht
geliehen.


Podmiot występuje na pozycji l, a po nim, na pozycji II, osobowa forma czasownika.
 
      ad a,b,c) W czasie teraźniejszym Präsens, przeszłym Präteritum i przyszłym Futur l (= czas teraźniejszy z okolicznikiem czasu, por. § 21, Uwaga wstępna) osobowa forma czasownika występuje na pozycji II.
 
      ad d) W czasach przeszłych Perfekt i Plusquamperfekt osobowa forma czasownika występuje na pozycji II. Imiesłów czasu przeszłego Perfekt (Partizip Perfekt) czasownika właściwego występuje na końcu zdania.
 
      ad e) Określone czasowniki występują z dopełnieniem w celowniku lub w bierniku lub też z obydwoma dopełnieniami równocześnie (zob. § 14, MII). Jeżeli w zdaniu użyte są oba te dopełnienia, wówczas dopełnienie w celowniku znajduje się zazwyczaj przed dopełnieniem w bierniku (zob. rozdział IV).



III. Odwrócenie szyku wyrazów w zdaniu

I II III Dativ - objekt Akkusativ - objekt
Partizip
a) Mein Bruder kommt heute
nicht
b) Heute kommt mein Bruder
nicht
Mein Bruder ist heute
nicht gekommen.
Heute ist mein Bruder
nicht gekommen.
c) Du leihst wahrscheinlich deinem Bruder das Auto nicht
Wahrscheinlich leihst du deinem Bruder das Auto nicht
Du hast wahrscheinlich deinem Bruder das Auto nicht geliehen.
Wahrscheinlich hast du deinem Bruder das Auto nicht geliehen.


      1. Przy odwróceniu szyku wyrazów w zdaniu zamiast podmiotu pozycję l zajmuje inna część zdania, po której następuje osobowa forma czasownika pozycja II a za nią podmiot (pozycja III). Na pozycji l może znajdować się prawie każda część zdania z wyjątkiem orzeczenia.

      2. Odwrócenie szyku wyrazów w zdaniu właściwie nie powoduje zmiany sensu zdania Pozycja l nawiązuje często do poprzedniego zdania wypowiedzi i podkreśla kontynuację czynności:

Wir frühstücken immer um 8 Uhr. Heute haben wir verschlafen. Einstein emigrierte nach Amerika. Dort konnte er weiterarbeiten.
Man stellte den Zeugen einige Männer vor. Den Täter erkannte niemand.
Mein Fotoapparat ist nicht in Ordnung. Damit kannst du nichts anfangen.


            ad a,b,c) Odwrócenie szyku odnosi się tylko do pozycji l i II; poza tym szyk wyrazów w zdaniu nie ulega zmianie.



IV. Szyk wyrazów w zdaniu z zaimkiem w bierniku i celowniku

I II
a) Du leihst dem Bruder das Auto.
b) Du leihst ihm das Auto.
Du leihst es dem Bruder
Du leihst es ihm.

      ad a) Dopełnienie w celowniku występuje przed dopełnieniem w bierniku (zob. II).

            ad b) Zaimki występują bezpośrednio po osobowej formie czasownika. Zaimek w bierniku znajduje się przed dopełnieniem w celowniku.



V. Odwrócenie szyku wyrazów w zdaniu

a) Pronomen Subjekt (Substantiv)
I II III IV
Um fünf Uhr bringt mir der Kellner das Frühstück.
Aus Hamburg ruft mich mein Freund bestimmt an.
Zum Glück hat es mir die Freundin erklärt.


b) Subjekt (Pron.) Akk./Dat. - Pronomen
I II III IV
Gestern hat sie mir das Auto geliehen.
Gestern hat sie es dem Bruder geliehen.
Gestern hat sie es ihm geliehen.

      ad a) Przy odwróceniu szyku wyrazów w zdaniu obowiązuje na ogół zasada, że zaimki w bierniku i celowniku występują bezpośrednio po osobowej formie czasownika. W takim wypadku podmiot, jeżeli ma on postać rzeczownika, może być przesunięty na pozycję IV.

      ad b) Podmiot, występujący w formie zaimka, pozostaje zawsze na pozycji III.



VI. Pozycja zaimków zwrotnych

I II
Ich habe mich gekämmt.
Ich habe mir die Haare gekämmt.
Ich habe sie mir gekämmt.


      Odwrócenie szyku wyrazów w zdaniu

I II III Pronomen
Am Nachmittag habe ich mir die Haare gewaschen.
Am Nachmittag habe ich sie mir
gewaschen.

Szyk wyrazów w zdaniu z zaimkiem zwrotnym podlega regułom omówionym w punkcie IV.



VII. Szyk wyrazów w zdaniu z okolicznikami i wyrażeniami przyimkowymi

Subjekt II wann? (temporal) warum? (kausal) wie? (modal) wo? wohin? (lokal)
Sie kommt morgen
mit Vergnügen zu deiner Party.
Ich schlief vorgestern vor Aufregung sehr schlecht.
Wir gingen
wegen des Examens voller Furcht zur Fahrschule.

      Miejsce okoliczników w zdaniu nie podlega żadnym ścisłym regułom. Istnieje jednak tendencja do następującej kolejności: T K M L (= temporal = okolicznik czasu, kausal =okolicznik przyczyny, modal = okolicznik sposobu, lokal = okolicznik miejsca).



VIII. Szyk wyrazów w zdaniu z dopełnieniami i okolicznikami

Spalte A Spalte B Spalte C
I II wann? Dat.- objekt warum? wie? Akk.- obj. wo? wohin?
Ich helfe morgens meinem Freund
gerne
im Büro.
Er schreibt heute seiner Frau wegen der Sache
einen Brief Nach Berlin.
Sie riß
dem Mann
voller Wut den Brief aus der Hand.

Nie istnieją żadne ścisłe reguły określające miejsce dopełnień i okoliczników w zdaniu. Istnieje jednak tendencja do następującej kolejności:

            a) Po odmienionym czasowniku (kolumna A) występuje okolicznik czasu i dopełnienie w celowniku lub odwrotnie.

            b) W środku zdania (kolumna B) znajduje się okolicznik przyczyny i sposobu.

            c) Na końcu zdania (kolumna C) występuje dopełnienie w bierniku i okolicznik miejsca, zwłaszcza okolicznik odpowiadający na pytanie wohin? (=dokąd?).
 
 
 
IX. Odwrócenie szyku wyrazów w zdaniu  
 
I
II
III
 
a) temporale Angabe
Morgen
fahre
ich
nach Hamburg.
b) kausale Angabe
Wegen des Regens
arbeiten
wir
nur bis 11 Uhr.
c) konzessive Angabe
Trotz des Verbots
raucht
sie
30 Zigaretten pro Woche.
d) modale Angabe
Höflich
öffnet
er
mir die Tür.
e) lokale Angabe (wo?)
Im Park
fand
ich
mein Heft wieder.
f) Akkusativ-objekt
Den Priester
kennen
wir
seit unserer Jugend.
g) Dativobjekt
Meiner Tante
hat
der Kuchen
leider nicht geschmeckt.
h) Akkusativ- pronomen
Mich
sieht
meine Freundin
nie wieder.
i) Dativ- pronomen
mir
tut
sein Verhalten
immer leid.


            ad a-e) 1. Okoliczniki czasu, przyczyny, przyzwolenia i sposobu mogą zawsze   występować na pozycji l; dotyczy to jednak tylko jednego z wymienionych okoliczników.
 
Wann? Am Samstag, dem 22. Juli, einem Sommertag, verließ er sein Elternhaus. Wo? Auf dem Busbahnhof, direkt vor der Sparkasse, treffen wir uns morgen um 7 Uhr.
(Nieprawidłowo : Auf dem Busbahnhof, um 7 Uhr treffen wir uns.)
 
      2. Okolicznik miejsca odpowiadający na pytanie wo? często występuje na pozycji l, podczas gdy okolicznik miejsca odpowiadający na pytanie wohin? znajduje się zwykle na końcu zdania.
 
ad f-i)   Rzeczowniki i zaimki mogą występować jako dopełnienie w bierniku lub celowniku na pozycji l. W trakcie mówienia są one wtedy mocniej akcentowane. Umieszczenie ich na początku zdania jest często uwarunkowane kontekstem wypowiedzi. Jedynie zaimek es w bierniku nie występuje na pozycji l.

      Uwagi:
            1. Okoliczniki odpowiadające na pytania wann?, wo?, służące do poinformowania o czasie i miejscu zdarzenia, np. w wiadomościach i sprawozdaniach, występują bardzo często na początku zdania:
 
Im Frankfurter Hauptbahnhof fuhr gestern Nachmittag eine Lokomotive auf einen voll besetzten Zug.
Am Ostersonntag fand in Rom ein feierlicher Gottesdienst statt.

 
            2. Okolicznik miejsca odpowiadający na pytanie woher? występuje - podobnie jak okolicznik odpowiadający na pytanie wohin? - na końcu zdania. Jeżeli w zdaniu konieczne są oba te okoliczniki, wówczas okolicznik miejsca odpowiadający na pytanie woher? występuje na ogół przed okolicznikiem odpowiadającym na pytanie wohin?:
 
Er kam gestern mit einer Reisegesellschaft aus Polen zurück.
Die Angestellten strömten aus den Büros (woher?) auf die Straße (wohin?).

 
 
X. Szyk wyrazów w zdaniu z dopełnieniem przyimkowym
 
Sie schreibt seit Wochen zum ersten Mal wieder einen Brief an ihren Freund.
Heute denkt sie nur noch an ihn.
Selbstverständlich ärgert sie sich schon lange darüber.


      1. Dopełnienie przyimkowe występuje zwykle na końcu zdania, a więc za dopełnieniem w bierniku i celowniku oraz za okolicznikami.
      2. Przysłówek zaimkowy z da(r)- w zależności od kontekstu i akcentu występuje często na pozycji l.
 
Darüber haben wir uns schon lange gewundert.
Damit habe ich mich leider niemals beschäftigt
.
Dodaj do swoich materiałów