+ Pokaż spis treści

Czynniki rozwoju rolnictwa


Rolnictwo to dział gospodarki narodowej mający na celu uzyskanie produktów roślinnych i zwierzęcych w wyniku uprawy ziemi oraz hodowli zwierząt. W szerszym znaczeniu rolnictwo obejmuje również ogrodnictwo, leśnictwo, rybołówstwo.

Czynniki przyrodnicze warunkujące rozwój rolnictwa:

  • żyzność gleby

    Wydajność rolnictwa zależy od żyzności gleby, która wpływa na stopień i rodzaj wykorzystania gruntów. Naturalna żyzność gleby zależy od warunków klimatycznych i wodnych oraz rodzaju podłoża. Prawidłowy przebieg procesów glebowych umożliwia prowadzenie wydajnej, długookresowej produkcji rolnej. Użytki rolne przeważają na obszarach, gdzie gleby są najlepsze. Obszary o niekorzystnych warunkach glebowych powinny być wykorzystywane jako tereny pod infrastrukturę antropogeniczną.

  • warunki klimatyczne

    Rozwój światowego rolnictwa jest ściśle zależny od warunków klimatycznych. Temperatura i opady wpływają na długość okresu, w którym następuje wzrost i dojrzewanie roślin. Okres ten nazywamy okresem wegetacyjnym. Wraz ze wzrostem szerokości geograficznej okres wegetacyjny ulega skróceniu.
    Optymalne dla uprawy roślin temperatury powietrza zawierają się w przedziale od 6° do 30°C. Na obszarach, gdzie w ciągu całego roku temperatura wynosi powyżej 15°C i są odpowiednie warunki wilgotnościowe może odbywać się nieprzerwana uprawa roślin. Jeżeli na danym obszarze cały czas panują temperatury ujemne uprawa roślin jest niemożliwa.

  • stosunki wodne

    Niezwykle istotnym czynnikiem wpływającym na prowadzenie działalności rolniczej są stosunki wodne. Melioracje wodne w rolnictwie mają na celu regulację wilgotności gleby. Polegają one na sztucznym odwadnianiu gleb podmokłych i bagnistych oraz nawadnianiu gleb suchych. W krajach posiadających deficyt wody prowadzi się gospodarkę irygacyjną. Buduje się kanały, wierci się studnie głębinowe, na rzekach stawia się tamy. Niemniej, długotrwałe nawadnianie bez dostatecznie sprawnych urządzeń odwadniających może prowadzić do zasolenia i zabagnienia gleby. Niedobór wody występuje na 3 lądowej powierzchni Ziemi.

  • ukształtowanie terenu

    Możliwości uprawy polowej zmniejszają się też wraz ze wzrostem wysokości nad poziom morza oraz wraz ze wzrostem nachylenia terenu. Obszary górskie mają krótszy okres wegetacyjny. Strome zbocza są bardziej podatne na erozję, oraz mają cieńszą pokrywę glebową. Przy nachyleniu terenu przekraczającym 30° stosuje się tarasowanie stoków, przy czym grunty o dużym nachyleniu wykorzystuje się raczej jako pastwiska lub obszary gospodarki leśnej. Ważnym czynnikiem ułatwiającym rozwój rolnictwa w górach jest też ekspozycja stoków. Na półkuli północnej stoki południowe, a na południowej północne, otrzymują znacznie więcej ciepła i zazwyczaj są lepiej wykorzystane rolniczo niż stoki skierowane ku biegunom.

Warunki naturalne decydują o sposobie wykorzystania gruntów oraz wyborze gatunków roślin do uprawy. Każda roślina ma pewne określone wymagania. Nieco większy zakres tolerancji w tym zakresie dotyczy zwierząt.

Czynniki pozaprzyrodnicze (antropogeniczne):

  • sposób gospodarowania (nawożenie mineralne, mechanizacja rolnictwa)

    Czynnikiem wspomagającym produkcję rolną jest przemysł. Zdobycze nauki i techniki doprowadziły do zagospodarowania wielu obszarów, które mają niekorzystne warunki klimatyczne (sztuczne nawadnianie, produkcja "szklarniowa"). Praca ludzka została zastąpiona przez maszyny. Dzięki energii elektrycznej rolnictwo zostało zautomatyzowane. Wprowadzenie nawozów sztucznych, środków ochrony roślin i innych wyrobów przemysłowych doprowadziło do podniesienia żyzności gleby. Dostęp do środków produkcji jest znacznie szerszy w krajach wysoko rozwiniętych, niż w krajach, gdzie przemysł stoi na niskim poziomie.

  • stosunki własnościowe

    Pod względem własności możemy wyróżnić, m.in. gospodarstwa państwowe, spółdzielcze i prywatne oraz oparte na zasadach dzierżawy (użytkowania w zamian za czynsz dzierżawny, opłatę pieniężną, przekazanie części produktów rolnych lub wykonania usług na rzecz właściciela). Gospodarstwa prywatne osiągają znacznie lepsze wyniki produkcji niż gospodarstwa państwowe.

  • wielkość gospodarstw rolnych

    Ważną rolę w produkcji rolnej odgrywa powierzchnia gospodarstw. Gospodarstwa małe i dzierżawione hamują postęp w rolnictwie w zakresie mechanizacji, struktury upraw i racjonalnego zatrudnienia.

  • typ gospodarki rolnej

    Gospodarka rolna może być prowadzona w sposób intensywny i ekstensywny. Gospodarka intensywna charakteryzuje się dużymi nakładami pracy lub kapitału, co umożliwia wprowadzenie nowych gatunków roślin i zwierząt, mechanizację prac oraz nawożenie. System ten odznacza się dużą wydajnością. Gospodarka ekstensywna charakteryzuje się stosunkowo niską wydajnością produkcji, niskimi nakładami pracy i środków. Ten typ uzasadniony jest dla obszarów dużych, znacznie oddalonych od rynków zbytu.
    Rozwój rolnictwa jest uzależniony od towarowego lub samozaopatrzeniowego typu gospodarki. Gospodarstwa towarowe całość produkcji przeznaczają na rynek. Są to najczęściej gospodarstwa duże, o wyraźnej specjalizacji upraw (zwykle jeden gatunek roślin lub zwierząt). Produkcja gospodarstw samozaopatrzeniowych ma na celu zaspokojenie potrzeb rolnika i jego rodziny. Gospodarstwa te są zwykle niewielkie; uprawia się w nich wiele gatunków roślin oraz hoduje kilka gatunków zwierząt.

  • systemy uprawy roli

    Rozwój rolnictwa na danym obszarze zależy również od systemu uprawy roli. Początki rolnictwa na świcie są związane z uzyskiwaniem gruntów poprzez wypalanie traw lub lasów. Użyźniona popiołami gleba może być użytkowana rolniczo tylko do czasu wyczerpania się żyzności gleby. Następnie grunty pozostawia się odłogiem i wypala się nowe tereny. Ważnym systemem jest też uprawa ugorowa, polegająca na czasowym nie wykorzystywaniu rolniczym kawałka gruntu, który odpoczywa (ugoruje). Współczesne rolnictwo opiera się na systemie płodozmianowym na systematycznej zmianie upraw na danym gruncie. Dużą rolę w tym systemie odgrywa właściwe następstwo roślin uprawnych oraz nawożenie.

  • polityka rolna państwa

    Wymienione powyżej czynniki pozaprzyrodnicze są zależne od polityki prowadzonej przez państwo. Władze państwowe mogą wpływać na ilość i jakość produkcji rolnej poprzez preferowanie pewnej grupy gospodarstw, wpływanie na kształtowanie produkcji przemysłowej pod kątem zaopatrzenia rolnictwa w środki produkcji. Chociaż na efekty inwestycji w rolnictwie zwykle czeka się latami, państwo powinno wspierać je poprzez inwestycje kapitałowe. Optymalne efekty w rolnictwie uzyskuje się w wyniku zwartego działania polityki ekonomicznej stwarzającej zwarty system wzajemnych powiązań działowo-gałęziowych.

Rozwój rolnictwa wymaga również spełnienia takich czynników jak: organizacja sprawnie działających punktów skupu płodów rolnych, zapewnienie szerokiego dostępu do sfery usług, stworzenie zaplecza naukowego i prowadzenie oświaty rolniczej.