+ Pokaż spis treści

Czasownik

Jak rozpoznać czasownik?


Czasownik jest częścią mowy oznaczającą czynności i stany osób, zwierząt i rzeczy. Odpowiada na pytania co robi? (co robił?, co robią? itd.) oraz co się z nim dzieje? (co się z nią działo?, co się z nimi będzie działo? itd.). 

Czasowniki mogą oznaczać takie czynności lub stany, które trwały, trwają lub będą trwały oraz takie, które już się zakończyły lub się zakończą. W związku z tym wyróżniamy czasowniki dokonane i niedokonane

Czasownik dokonany niesie informację o zakończeniu czynności w przeszłości lub przyszłości, np.:  Wczoraj opracowałem referat. Jutro napiszę wypracowanie. Czytając powyższe zdania dowiadujemy się, że referat jest już gotowy, a wypracowanie będzie skończone jutro.

Czasownik niedokonany niesie informację o trwaniu czynności, ale nic nie mówi o jej zakończeniu, np.: Wczoraj opracowywałem referat. Jutro będę pisał wypracowanie .Czytając powyższe zdania mamy jedynie pewność, że praca nad referatem i wypracowaniem już trwała lub będzie trwała, ale nie wiemy nic o tym, kiedy i czy w ogóle będą skończone.

Czasowniki dokonane i niedokonane tworzą na ogół bliźniacze pary, np.:

opracować - opracowywać
pisać - napisać
gotować - ugotować


W gramatyce czasownik zajmuje pozycję wyjątkową, bowiem bez niego niemożliwe jest utworzenie zdania.


Rzeczownik to jeszcze nic... - czyli o bogactwie form czasownika


Czasownik jest częścią mowy charakteryzującą się wyjątkową obfitością różnych form. System odmiany czasownika (cały zbiór  jego form) nazywamy koniugacją. Z systemu tego w szkole podstawowej powinieneś znać bezokolicznik, formy osobowe w różnych liczbach, rodzajach, czasach i trybach, ewentualnie formy strony, zaś imiesłowy poznasz w gimnazjum.

Bezokolicznik


Bezokolicznik jest niejako reprezentantem ogółu form czasownika. Żeby odszukać w słowniku informacje o jakimś czasowniku, trzeba znać formę jego bezokolicznika. Bezokoliczniki, jak sama nazwa wskazuje, nie oznaczają ani osoby, ani liczby, czasu czy trybu. W języku polskim rozpoznajemy je po końcówce -ć, -ść, -źć, -c, np. tańczyć, nieść, wieźć, uciec.
 

Osoba, liczba, czas i rodzaj czasownika


Przede wszystkim musisz umieć odmieniać czasownik przez osoby. W języku polskim mamy ich po trzy w liczbie pojedynczej i mnogiej:


  Liczba pojedyncza Liczba mnoga
Pierwsza osoba Ja Wy
Druga osoba Ty My
Trzecia osoba On, ona, ono Oni, one


Zdarza się, że uczniowie mówią o sześciu osobach, dlatego że osoby liczby mnogiej traktują oni jako czwartą, piątą i szóstą - ale ten sposób liczenia nie jest uznany przez żaden podręcznik. Oto przykładowa odmiana czasownika przez osoby:


liczba pojedyncza
1. Ja opowiadam
2. Ty opowiadasz
3. On, ona, ono opowiada
liczba mnoga
1. My opowiadamy
2. Wy opowiadacie
3. Oni, one opowiadają
     
Form pierwszej osoby używasz mówiąc o sobie i grupie, do której należysz, formy drugiej osoby są ci potrzebne, gdy zwracasz się do kogoś (jednej lub wielu osób), a o innych mówisz posługując się formami trzeciej osoby.  Polskie czasowniki są tak zbudowane, że swoją budową same wskazują na osobę, więc w zdaniach możemy opuszczać zaimki ja, ty, my, wy. Opowiadam - wiadomo, że ja, któżby inny? Opowiadacie - oczywiście, że wy, nie ma innej możliwości.

Ponieważ wiesz już wszystko, co uczeń powinien wiedzieć o osobach, możemy przejść do problemu czasu czasownika. We współczesnym języku polskim występują trzy formy czasu: teraźniejszy, przeszły i przyszły. Już same nazwy wskazują, że dzięki czasom gramatycznym możemy zaznaczać w swoich wypowiedziach, że mówimy o tym, co było, jest lub dopiero będzie. Podana wyżej przykładowa odmiana czasownika opowiadać ograniczona była do form czasu teraźniejszego. W tym czasie nie wyróżnia się form poszczególnych rodzajów, ale i tak mamy tu do czynienia z wieloma różnymi końcówkami, których kombinacje dają w sumie kilka wzorów odmiany. Najciekawsze zjawiska poznasz przyglądając się odmianie poniższych pięciu czasowników:


Liczba pojedyncza
1 os.
słucham rozumiem piekę noszę ważę
2 os.
słuchasz rozumiesz pieczesz nosisz ważysz
3 os.
słucha rozumie piecze nosi waży
Liczba mnoga
1 os.
słuchamy rozumiemy pieczemy nosimy ważymy
2 os.
słuchacie rozumiecie pieczecie nosicie ważycie
3 os.
słuchają rozumieją pieką noszą ważą


Zwróć uwagę na -j- pojawiające się w 3 os. l. mn. czasowników słuchać i rozumieć, na zróżnicowanie końcówek w 1 os. l. poj. oraz na wymiany głosek w tematach czasowników piec (k : cz) i nosić (s : ś). Jeśli czytałeś rozdział o rzeczowniku, wiesz już, że taką wymianę nazywamy obocznością. Jeśli znajomość z częściami mowy rozpocząłeś od czasownika, musisz tam wrócić.

W odmianie czasownika w czasie przeszłym pojawiają się już rodzajowe zróżnicowanie form:


l. pojedyncza rodzaj męski rodzaj żeński rodzaj nijaki
1 os. biega-łem biega-łaś ---
2 os. biega-łeś biega-łaś ---
3 os. biega-ł biega-ła biega-ło


l. mnoga rodzaj męskoosobowy rodzaj niemęskoosobowy
1 os. biega-liśmy biega-łyśmy
2 os. biega-liście biega-łyście
3 os. biega-li biega-ły

Podział form czasownika na temat i końcówkę nie jest tak łatwy, jak w przypadku rzeczownika czy przymiotnika. Czasownik ma temat czasu teraźniejszego, przeszłego i różne przyrostki tematowe. Na szczęście jako gimnazjalista nie musisz się w tym wszystkim orientować. Do poprawnego odmieniania czasownika w czasie przeszłym wystarczy ci znajomość zakończeń wyodrębnionych w tabeli wyłącznie do użytku szkolnego, bowiem nie są to w ścisłym sensie końcówki.

Na pewno zastanowiło cię, dlaczego nie ma formy 1 i 2 os. l. poj. rodzaju nijakiego. Przypomnij sobie kilka rzeczowników rodzaju nijakiego - na przykład dziecko, kociątko, okno. Dziecko, mówiąc o sobie, użyje jednak 1 os. rodzaju męskiego (jeśli jest chłopcem) lub żeńskiego (jeśli jest dziewczynką). Zwracają się do dziecka jego mama też użyje formy 2 os. rodzaju męskiego lub żeńskiego. Forma 1 i 2 os. rodzaju nijakiego niepotrzebna jest też rzeczownikom kociątko i okno, bo przecież one nie mówią. W związku z tym potrzebna nam jest jedynie forma 3 os. rodzaju nijakiego - często przecież mówimy: Dziecko usnęło. Kociątko miauczało. Okno otworzyło się.

Jeśli czytałeś wcześniej rozdział o przymiotniku, wiesz już na pewno,  że rzeczownik ma w liczbie mnogiej formy trzech rodzajów, a łączące się z nim wyrazy - tylko dwóch. Tabela pokazuje, że czasownik ma w liczbie mnogiej po dwie formy w każdej osobie. Nie można było nazwać ich męską i żeńską (choć tak by się na pierwszy rzut oka wydawało), bowiem pierwsza z nich obsługuje rzeczowniki męskie oznaczające osoby (chłopcy, żołnierze, sportowcy biegali), druga - rzeczowniki męskie nie oznaczające osób, żeńskie i nijakie (psy, zawodniczki, dzieci biegały). Stąd właśnie wzięły się nazwy męskoosobowy i niemęskoosobowy.

Końcówki czasu przeszłego -m, -ś, -śmy, -ściesą ruchome, to znaczy mogą oddzielać się od formy czasownika i łączyć z innym wyrazem w zdaniu, np.:

To stało się, kiedy wracaliśmy z obozu.

To stało się, kiedyśmy wracali z obozu.
Co ty zrobiłeś?
Coś ty zrobił?
Dawno tu nie byłem.
Dawnom tu nie był.

Ruchomych końcówek nie należy łączyć z elementem -że-, np.:

Czemu żeście przyszli tak wcześnie? Poprawne jest wyłącznie zdanie: Czemuście przyszli tak wcześnie?

Ruchomość końcówek czasu przeszłego (zwłaszcza końcówki 1 os. l. poj.) też już powoli odchodzi w przeszłość, młodsze pokolenie Polaków coraz rzadziej korzysta z tej możliwości urozmaicenia języka. Ty jednak wcale nie musisz do nich należeć. Stosowanie ruchomych końcówek to dziś dowód wyższego niż przeciętne oczytania i obycia językowego.

Ruchome końcówki czasu przeszłego mają też związek z akcentowaniem form 1 i 2 osoby liczby mnogiej. W formach tych za poprawne uznaje się akcentowanie trzeciej sylaby od końca: bie-ga-li-śmy, cho-dzi-li-śmy. Po oderwaniu ruchomej końcówki sylaba akcentowana znajduje się na przedostatniej pozycji, akcentowanej zgodnie z ogólną zasadą.

Formy czasu przyszłego zależne są od tego, czy mamy do czynienia z czasownikiem dokonanym, czy niedokonanym. Czasowniki niedokonane mają czas przyszły złożony, np.:

liczba pojedyncza

1. os będę liczył, -a
2 os. będziesz liczył, -a
3 os. będzie liczył, -a, -o

liczba mnoga

1. os. będziemy liczyli, -ły
2 os. będziecie liczyli, -ły
3 os. będą liczyli, -ły

Poprawne są również formy złożone z bezokolicznikiem, np. będę liczyć, będziemy liczyć itd.
Czasowniki dokonane tworzą czas przyszły prosty, który pod względem budowy form jest identyczny z czasem teraźniejszym czasowników niedokonanych:

liczba pojedyncza

1 os. policzę              (jak liczę)
2 os. policzysz           (jak liczysz)
3 os. policzy              (jak liczy)

liczba mnoga

1 os. policzymy         (jak liczymy)
2 os. policzycie         (jak liczycie)
3 os. policzą              (jak liczą)

Zauważ, że czasowniki dokonane w ogóle nie mają czasu teraźniejszego. Ich odmiana z końcówkami czasu teraźniejszego jest czasem przyszłym prostym. Do opowiadania o tym, co dzieje się teraz służą ich niedokonane odpowiedniki: tydzień temu policzyłem, ile potrzeba mi pieniędzy na komputer, za tydzień policzę, ale żeby poinformować, że teraz właśnie to robię, muszę użyć czasownika niedokonanego: Właśnie liczę, ile mi potrzeba pieniędzy na komputer.


Tryby czasownika


Czynności lub stany wyrażane za pomocą form czasownika możemy traktować jako rzeczywiste, przypuszczalne albo pożądane. Ten właśnie różny nasz stosunek do omawianych czynności i stanów wyrażamy za pomocą form czasownika zwanych trybami. W języku polskim istnieją formy trzech trybów: orzekającego, rozkazującego i przypuszczającego (zwanego też warunkowym).
Za pomocą trybu orzekającego mówimy o czynnościach, które odbyły się w przeszłości, odbędą później lub odbywają teraz. Tryb ten ma formy trzech czasów: przeszłego, przyszłego i teraźniejszego. Całe mnóstwo form tego trybu poznałeś czytając poprzedni podrozdział o osobie, liczbie, rodzaju i czasie czasownika.

Za pomocą trybu rozkazującego wyrażamy prośby, życzenia i rozkazy. Czasownik w trybie rozkazującym odmienia się przez osoby, ale nie ma form czasu i rodzaju:


Liczba pojedyncza
1 os. --- --- --- --- ---
2 os. pisz proś czytaj trzyj ciągnij
3 os. niech pisze niech prosi niech czyta niech trze niech ciągnie


Liczba mnoga
1 os. piszmy prośmy czytajmy trzyjmy ciągnijmy
2 os. piszcie proście czytajcie trzyjcie ciągnijcie
3 os. niech piszą niech proszą niech czytają niech trą niech ciągną


W trybie rozkazującym nie używamy w zasadzie form 1 osoby liczby pojedynczej, z wyjątkiem zwrotów emocjonalnych, np. Niech stracę! Niech zginę, jeśli cię okłamałem. Formy 3 osoby liczby pojedynczej i mnogiej są złożone. Składają się z wyrazu niech (ew. niechaj) i z form 3 osoby czasu teraźniejszego trybu orzekającego.

Forma 3 osoby jest nam potrzebna, kiedy przekazujemy polecenie czy prośbę za czyimś pośrednictwem, np.: Aniu, niech twoja siostra postara się nie spóźniać. Używamy ich również w połączeniu z wyrazami pan, państwo, kolega, np.: Niech pan spocznie. Co kolega chce przez to powiedzieć? Niech nas państwo jeszcze odwiedzą. Formy trybu zawierają także formułki życzeniowe, np.: Niech żyje młoda para! oraz zwroty wyrażające uczucia , np.: Niech się dzieje wola nieba! Niech to licho porwie!

I na koniec specjalna przestroga
- nie wszystko, co w potocznym rozumieniu jest rozkazem czy prośbą, jest nią również pod względem gramatycznym. Przeanalizujmy zdania:

Masz to zjeść do końca!
Musisz tam natychmiast wrócić.

Występują w nich czasowniki w 2 osobie czasu teraźniejszego trybu orzekającego: ty masz, ty musisz. Czasowniki te co prawda mówią o obowiązku zrobienia czegoś, ale gramatycznie z trybem rozkazującym nie mają nic wspólnego. Możemy je oczywiście przeredagować na zdania w trybie rozkazującym:

Zjedz to do końca!
Wróć tam natychmiast!

Teraz mamy w nich czasowniki w trybie rozkazującym: zjedz, wróć. Nasze zdania są już rozkazami również w sensie gramatycznym.

Formy trybu przypuszczającego są nam potrzebne, gdy mówimy o czynnościach przypuszczalnych, zarówno możliwych do spełnienia pod pewnymi warunkami (Skoczyłbym dalej, gdyby nie ta kontuzja) jak i niemożliwych do spełnienia wskutek nie sprzyjających warunków (Chętnie objechałbym świat dookoła, ale nie mam na to pieniędzy.). Niekiedy przy pomocy trybu przypuszczającego wyrażamy też życzenia o charakterze propozycji, np.:

Poszedłbym na lody ( w domyśle: może ktoś ze mną pójdzie); Lepiej byś odpoczął (w domyśle: życzę sobie tego i ucieszę się, gdy to zrobisz).

Odmiana czasownika w trybie przypuszczającym jest podobna do odmiany w czasie przeszłym i charakteryzuje się obecnością cząstki -by:
 
liczba pojedyncza

1 os. kupiłbym, kupiłabym
2. os. kupiłbyś, kupiłabyś
3 os. kupiłby, kupiłaby, kupiłoby

liczba mnoga

1 os. kupilibyśmy, kupiłybyśmy
2. os. kupilibyście, kupiłybyście
3 os. kupiliby, kupiłyby

W liczbie pojedynczej mamy tu analogicznie jak w czasie przeszłym formy męskie, żeńskie i nijakie (ta tylko w 3 os.), zaś w liczbie mnogiej formy męskoosobowe i niemęskoosobowe.
Cząstka  -by wraz z końcówkami osobowymi jest ruchoma, podobni jak końcówki czasu przeszłego. Może odłączać się od czasownika i dołączać się do innych wyrazów w zdaniu lub stać osobno, np.:

Chętnie przełożyłbym to spotkanie na poniedziałek.
Chętnie bym przełożył to spotkanie na poniedziałek.

Poprawny akcent w formach trybu przypuszczającego pada na trzecią sylabę od końca w liczbie pojedynczej i w 3 osobie liczby mnogiej, a w pozostałych formach na czwartą sylabę od końca.  Wiąże się to z ruchomością końcówek. Po ich odcięciu akcentowane sylaby stają się przedostatnimi w wyrazie - a te właśnie sylaby z zasady akcentuje się w języku polskim: zro- bił-bym, zro-bi-li-byś-cie.


Strony czasownika


Zastanów się chwilę, czym różnią się poniższe zdania:

Józef Wybicki napisał słowa polskiego hymnu narodowego.
Słowa polskiego hymnu narodowego zostały napisane przez Józefa Wybickiego.

Zgodzisz się na pewno, że różnią się one jedynie konstrukcją, bo informację przynoszą taką samą. Tyle że  podmiot pierwszego sam wykonuje czynność, a podmiot drugiego nic nie robi, czynności wykonuje ktoś inny wokół niego. Pierwszą konstrukcję nazywamy czynną, a drugą bierną. Oto jeszcze kilka par konstrukcji czynnych i biernych, które pomogą ci uchwycić istotę stron czasownika:

Sprzedawca zapakował ciastka. Ciastka zostały zapakowane przez sprzedawcę.
Tata myje samochód. Samochód jest myty przez tatę.
Ania będzie recytowała ten wiersz. Ten wiersz będzie recytowany przez Anię.

Nie wszystkie czasowniki mogą tworzyć stronę bierną. Nie mają jej np. czasowniki uśmiechać się, zastanawiać się, cieszyć się. Czasowniki tworzące stronę bierną nazywamy przechodnimi, nieprzechodnie zaś to te, które jej nie mają.

Przyjęliśmy na początku, że konstrukcje czynne i bierne zawierają tę  samą informację. W zasadzie tak jest, tyle że konstrukcje czynne informują najpierw o wykonawcy, a bierne - o obiekcie czynności. Stąd wynikają pewne różnice w zastosowaniu obu stron. Wyobraź sobie, że w czasie wycieczki rowerowej złapałeś gumę. Pomógł ci w kłopocie pracownik wulkanizacji. Teraz odpowiadasz na pytania mamy. Jeśli zaciekawi ją stan dętki, powiesz zapewne: Dętka została już załatana. Ale mamę może zaciekawić również osoba, która ci pomogła. Wtedy powiesz: Dętkę załatał pracownik wulkanizacji. Rozumiesz już? Jeśli przede wszystkim interesuje nas obiekt czynności, używamy strony biernej, jeśli sam wykonawca - strony czynnej.

Znasz już stronę czynną i bierną. Pamiętając o zdobytej przed chwilą wiedzy przyjrzyj się zdaniom:

Tata myje się.
Mama ubiera się.
Ania podpiera się ręką.

Wykonawcy czynności wskazanych w tych zdaniach (tata, mama, Ania) kierują je na siebie, nie na jakiś inny obiekt. Tata nie myje samochodu, tylko siebie samego, mama nie ubiera córki, tylko siebie samą, Ania nie podpiera chwiejnego kwiatka, lecz siebie samą. Takie właśnie konstrukcje nazywamy stroną zwrotną czasownika.

Formy strony zwrotnej składają się z formy osobowej danego czasownika oraz zaimka zwrotnego się (siebie, sobie).Jednak nie każde się wskazuje na stronę zwrotną. Czasownik uśmiechać się bez zaimka się nie istnieje, nie jest więc czasownikiem w stronie zwrotnej, czasownik czesać się istnieje bez się, bo można czesać kogoś i to właśnie jest strona zwrotna.