+ Pokaż spis treści

Choroby bakteryjne


Około 200 gatunków bakterii wywołuje choroby u ludzi. Szkodliwe działanie bakterii może być pośrednie lub bezpośrednie. Oddziaływanie bezpośrednie polega na tym, że bakteria rozwija się w organizmie człowieka, atakując tkanki, rozmnażając się w nich i produkując toksyny, które niszczą komórki lub dezorganizują ich pracę, wywołując miejscowe lub uogólnione zmiany.


Oddziaływanie pośrednie ma miejsce wówczas, gdy bakterie zmieniają środowisko, czyniąc je szkodliwym dla człowieka (np. zatrucie pokarmu jadem kiełbasianym). Toksyny bakteryjne dzielimy na endotoksyny i egzotoksyny. Kryterium podziału jest sposób uwalniania toksyny; egzotoksyny wydzielane przez bakterię na zewnątrz, endotoksyny znajdują się w środku komórki bakteryjnej i wydostają się z niej dopiero po zniszczeniu komórki. Egzotoksyny wydzielane głównie przez bakterie gramdodatnie i mają białkowy charakter, endotoksyny mają skomplikowaną budowę chemiczną i produkowane przez bakterie gramujemne. Egzotoksyny bakteryjne należą do najsilniejszych znanych trucizn. Laseczka jadu kiełbasianego wytwarza toksynę botulinową (jad kiełbasiany), która hamuje przewodzenie bodźców w synapsach nerwowo - mięśniowych. Toksyna czerwonkowa produkowana przez bakterię czerwonki niszczy naczynia krwionośne. Toksyna błonicza wydzielana przez maczugowca błonicy hamuje proces syntezy białek.

Toksyna tężcowa wytwarzana przez laseczkę tężca powoduje skurcze wszystkich mięśni, doprowadzając często do śmierci z uduszenia.

Szkodliwy wpływ bakterii na organizm człowieka nie ogranicza się do działania toksyn. Niebezpieczne mogą być również efekty działania bakterii w tkankach (np. laseczka zgorzeli gazowej wywołująca gangrenę), blokowania naczyń krwionośnych przez duże ilości bakterii czy zbyt gwałtownej odpowiedzi odpornościowej zaatakowanego organizmu, prowadzącej do uszkodzenia własnych tkanek (np. trąd).

Bakterie wywołujące choroby człowieka należą do następujących klas: chlamydie, riketsje, mykoplazmy, krętki i bakterie właściwe.

Chlamydie (Chlamydiales) najmniejszymi bakteriami, ich wielkość waha się w granicach 0,2 - 0,4 mikrometra. obligatoryjnymi bezwzględnymi) pasożytami ssaków i ptaków. Infekcja może być przeniesiona przez kontakt z chorym człowiekiem lub zwierzęciem. Choroby wywoływane przez chlamydie to: jaglica i papuzica.

- jaglica, wywoływana przez Chlamydia trachomatis, to choroba spojówek oczu; nie leczona może doprowadzić do ślepoty. Przed II wojną światową i w czasie wojny jaglica była rozpowszechniona w Polsce, obecnie jest bardzo rzadko spotykana.

- papuzica, wywoływana przez Miyagavanella psittaci, to groźne zapalenie płuc, najczęściej choroba ta dotyka hodowców drobiu. Nazwa wynika z tego, że pierwsi chorzy zarazili się od przywiezionych z tropików papug.

Riketsje (Rickettsiales) obok chlamydii najmniejszymi bakteriami, ich wielkość zawiera się w granicach 0,1 - 1 mikrometr. Riketsje obligatoryjnymi pasożytami ssaków, ptaków lub stawonogów. Człowiek zaraża się w wyniku kontaktu z zarażonym owadem lub pajęczakiem. Najgroźniejsze riketsjozy to:

- dur plamisty, wywoływany przez Rickettsia provazekii, zakażenie następuje poprzez wtarcie w uszkodzoną skórę bakterii występujących w kale wszy odzieżowych. Dur plamisty jest ostrą chorobą, charakteryzującą się bardzo wysoką gorączką, wysypką, objawami ze strony ośrodkowego układu nerwowego (zamroczenia, halucynacje, utrata przytomności), może doprowadzić do śmierci chorego.

 

- dur kleszczowy syberyjski, wywoływany przez Rickettsia sibirica, przenoszony przez kleszcze.

 

- gorączka okopowa (wołyńska), wywoływana przez Rickettsia qinntana, przenoszona przez wszy.

 

- gorączka plamista Gór Skalistych, wywoływana przez Rickettsia rickettsi, przenoszona przez kleszcze, ostra, wysypkowa choroba zakaźna.

 

- gorączka Q, wywoływana przez Coxiella burneti, człowiek zaraża się wdychając bakterie, które znajdują się w sierści lub kale zwierząt domowych, rzadziej w odchodach kleszczy, pasożytujących na tych zwierzętach.

Mykoplazmy
(Mycoplasmatale, Mycoplasmae) to kolejna klasa bardzo małych bakterii. Ich wielkość nie przekracza 0,25 mikrometra. Nie posiadają ściany komórkowej. w tej klasie znajdują się zarówno pasożyty, jak i saprofity, występujące np. na hałdach górniczych.


- mykoplazma śródmiąższowego zapalenia płuc, Mycoplasma pneumoniae, wywołuje nietypowe stany zapalne płuc.

Krętki (Spirochaetae) to klasa bakterii o charakterystycznym kształcie falistych nitek lub sprężynek. Są najczęściej beztlenowcami. Do tej klasy należą obok saprofitów, liczne bakterie pasożytnicze, wywołujące groźne choroby, takie jak:

- kiła (syfilis), wywoływana przez krętka bladego (Treponema pallidu), przenoszona głównie drogą płciową (choroba weneryczna). Kretki mogą dostać się do organizmu przez błony śluzowe i przez skaleczoną skórę (można zarazić się kiłą przez kontakt np. z bielizną lub ręcznikiem chorego)oraz przy transfuzji zakażonej krwi. Chora matka zaraża płód przez łożysko. Objawy choroby: trzy tygodnie po zakażeniu w miejscu wniknięcia bakterii rozwija się tzw. zmiana pierwotna - niebolesny wrzód; towarzyszy mu powiększenie miejscowych węzłów chłonnych. Po dziewięciu tygodniach od zakażenia na skórze pojawia się wysypka, tzw. osutka, będąca wyrazem uogólniania się choroby. Powiększają się wszystkie węzły chłonne. Kiła ma przebieg przewlekły, z okresami remisji (ustępowania objawów choroby) i nawrotów. Krętki atakują wszystkie narządy, zmiany chorobowe mogą występować w kościach, stawach, układzie nerwowym, choroba nie leczona lub leczona zbyt późno doprowadza do śmierci.

- krętkowice (leptospirozy) - odzwierzęce choroby zakaźne, wywoływane przez krętki z rodzaju Leptospira, rezerwuarem zarazka są głównie gryzonie. Krętki znajdujące się w kale gryzoni, trafiają razem z nim do wody (ścieki, kanały, nawodnione pola). Człowiek zaraża się przez uszkodzoną skórę, rzadziej przez błony śluzowe przewodu pokarmowego. Objawy: pierwszy okres choroby (kilka lub kilkanaście dni po zarażeniu) charakteryzuje się wysoką gorączką, bólami głowy, stawów i mięśni, powiększeniem wątroby i śledziony. W drugim okresie choroby krętki osiedlają się w różnych tkankach i narządach, głównie w wątrobie, nerkach i układzie nerwowym. Objawy zależą od lokalizacji zarazka i stopnia uszkodzenia narządu. W Polsce występują dwie leptospirozy: gorączka błotna i choroba Weila. W ciężkich przypadkach choroby Weila obserwuje się charakterystyczną żółtaczkę o pomarańczowym odcieniu.

- dur powrotny wywoływany przez Borrelia recurrentia, przenoszony przez wesz odzieżową. Dur powrotny jest ostrą chorobą zakaźną, przebiegającą z wysoką temperaturą.


Bakterie właściwe
(Eubakteriales) to klasa, do której należą liczne bakterie pasożytnicze, ale też saprofity, symbionty i bakterie samożywne. Choroby wywoływane przez bakterie właściwe to:

róża, płonica (szkarlatyna), liszajec, pęcherzyca, anginy, zapalenie ucha środkowego, zapalenie wsierdzia, posocznica, choroba reumatyczna - wszystkie wywoływane przez paciorkowca ropnego (Streptococcus pyogenes);

- róża jest rzadko występującą chorobą zakaźną, objawia się zapaleniem skóry (twarzy lub kończyn dolnych), któremu towarzyszy silny odczyn ogólny (silna reakcja całego organizmu).

- pęcherzyca to ciężka, ostra choroba skóry, o gwałtownym przebiegu, z objawami ogólnymi i gorączką.

- posocznica jest to obecność dużej liczby drobnoustrojów we krwi, objawy zależą od zjadliwości zarazka i stopnia nasilenia procesu chorobotwórczego; posocznica może doprowadzić do śmierci chorego (tzw. posocznica piorunująca).

- choroba reumatyczna (gościec, reumatyzm) są to zmiany zapalne w sercu (mogące prowadzić do powstania wad serca) lub stan zapalny stawów, związane z atakiem układu odpornościowego na własne tkanki; pierwotną przyczyną takiego ataku jest zakażenie paciorkowcem.

- zapalenie dróg moczowych, pęcherzyka żółciowego i opon mózgowych może wywoływać (przy osłabieniu organizmu) paciorkowiec kałowy (Streptococcus faecalis), zwany potocznie enterokokiem; u zdrowego człowieka paciorkowiec kałowy występuje w przewodzie pokarmowym, nie czyniąc szkód.

- miejscowe zakażenia ropne (czyraki, zakażenia ran, owrzodzenia), posocznica, zatrucie pokarmowe toksyną gronkowcową (obecną np. w lodach) wywoływane przez gronkowca złocistego (Staphylococcus aureus).

- zapalenie płuc wywoływane przez dwoinkę zapalenia płuc (Diplococcus pneumoniae), zanim odkryto antybiotyki płatowe zapalenie płuc było groźną, często śmiertelną chorobą.

- nagminne zapalenie opon mózgowych wywoływane przez dwoinkę zapalenia opon mózgowych, nazywaną inaczej meningokokiem (Neisseria meningitidis), mogące doprowadzić do śmierci w ciągu kilku godzin.

- rzeżączka (gonorea, tryper, wiewiór)wywoływana przez dwoinkę rzeżączki (Neisseria gonorrhoeae), nazywaną gonokokiem; rzeżączka jest chorobą weneryczną, zakażenie następuje głównie podczas stosunku z osobą chorą, lecz także przez wspólne używanie pościeli, ręczników, bielizny; chora matka zaraża noworodka podczas porodu, rzeżączkowe zapalenie spojówek u noworodka może prowadzić do ślepoty; dwoinka rzeżączki atakuje układ moczowo-płciowy, nie leczona prowadzi do bezpłodności.

- dur brzuszny - wywoływany przez pałeczkę duru brzusznego (Salmonella typhi) jest epidemiczną, ostrą chorobą; zakażenie następuje przez bezpośredni kontakt z chorym lub jego wydalinami (np. w zakażonej wodzie); objawy: wysoka gorączka, biegunki, wymioty, wysypka, zamroczenie, utrata przytomności; groźne powikłania to przebicie jelit i krwotok jelitowy.

- dur rzekomy (paratyfus) - wywoływany przez pałeczki z rodzaju Salmonella, objawy podobne do duru brzusznego, dużo łagodniejszy przebieg choroby.

- ostre zatrucia pokarmowe (salmonellozy) - wywoływane przez pałeczki z rodzaju Salmonella:Salmonella typhimurium i Salmonella enteritidis (dawniej terminu salmonellozy używano do określenia wszystkich chorób zakaźnych wywoływanych przez pałeczki z rodzaju Salmonella).
czerwonka (dyzenteria) - wywoływana przez pałeczki z rodzaju Shigella, które osiedlają się w jelicie grubym, powodując powstawanie licznych owrzodzeń; zakażenie następuje przez bezpośredni kontakt z chorym lub przez spożycie zakażonych pokarmów, pałeczki mogą być przenoszone przez muchy; objawy: wymioty, bóle brzucha, krwawa biegunka.

- zapalenie płuc - wywoływane przez pałeczkę zapalenia płuc (Klebsiella pneumoniae), zaliczaną do pałeczek jelitowych, ponieważ dostaje się do organizmu drogą pokarmową i może wywoływać również stany zapalne jelit.

- bruceloza - wywoływana przez pałeczki brucelozy (rodzaj Brucella), choroba odzwierzęca, najczęściej dotyka personel weterynaryjny i hodowców zwierząt. Można zarazić się pijąc nie przegotowane mleko chorego zwierzęcia. Występuje u krów, kóz, owiec i świń; objawami choroby u człowieka są: gorączka, zlewne poty, bóle głowy, mięśni i stawów, powiększenie wątroby i śledziony.