+ Pokaż spis treści

Charakterystyka


Charakterystyka to forma wypowiedzi, która prezentuje daną postać. Może to być postać autentyczna lub fikcyjna. Możesz też scharakteryzować siebie, czyli napisać autocharakterystykę.

Charakterystykę piszemy według ściśle określonego planu. Pierwszy akapit to przedstawienie postaci. Podajemy tu imię, nazwisko, wiek, zawód bohatera, czasem miejsce zamieszkania czy stan cywilny, np.:

Pani Małgorzata Linde jest jedną z bardziej znanych mieszkanek Avonlea. Ma około pięćdziesięciu lat, na co dzień zajmuje się domem, gospodarstwem i sprawami parafii. Mieszka z mężem w domku przy gościńcu.

Staś Tarkowski jest Polakiem, synem inżyniera zatrudnionego przy budowie Kanału Sueskiego Ma czternaście lat. Mieszka z ojcem w Egipcie. Jego matka nie żyje.

W następnym akapicie opisujemy dokładnie wygląd zewnętrzny postaci. Jeśli mamy do czynienia z postacią autentyczną, znaną z widzenia lub przynajmniej z telewizji, wiemy zazwyczaj wszystko, co trzeba. Znamy kolor oczu, kształt podbródka, kolor włosów, itd. Dopiero gdy chcemy opisać bohatera literackiego, często daremnie szukamy w książce potrzebnych szczegółów. Skąd mam wiedzieć, jakie oczy miał Robinson? - myślisz wtedy ze złością. Takie sytuacje nie powinny cię martwić. Po prostu umieść w tym akapicie wszystko to, co da się powiedzieć na podstawie utworu. Jeśli dla autora nie są istotne oczy Robinsona, to i ty nie musisz ich opisywać. Jeśli jednak uda ci się zebrać pokaźną ilość informacji o wyglądzie bohatera, pomyśl o podzieleniu ich na akapity: pierwszy niech mówi o twarzy, drugi o sylwetce, trzeci o sposobie poruszania się, itd.

Naprawdę trudny jest dopiero następny etap tworzenia charakterystyki - przedstawienie wnętrza bohatera, czyli jego cech charakteru, usposobienia, intelektu, stosunku do innych ludzi i do wartości. Charakter to cechy ukształtowane przez wychowanie i doświadczenie życiowe, np. ktoś jest pracowity, uczynny, złośliwy. Usposobieniem nazywamy sposób zachowania się, np. ktoś może być wesoły, pogodny albo ponury. Intelekt (inaczej umysłowość) to z kolei sposób myślenia i zdolności człowieka, np. bystrość, inteligencja, łatwość uczenia się języka obcego. Nie zawsze utwór literacki dostarcza ci informacji zarówno o charakterze i usposobieniu, jak o intelekcie i stosunku do wartości. Niewiele możesz powiedzieć o intelekcie Santiago ze "Starego człowieka i morze", po prostu nie jest on dla autora najważniejszy. A skoro tak, ty także możesz go w swej charakterystyce pominąć. Czasem trudno jest odróżnić cechy charakteru od cech usposobienia, jeśli ci się te dwie sprawy połączą, nie będzie to wielkim wykroczeniem. Wesołość, skłonność do patrzenia przez różowe okulary to na pewno cechy usposobienia, ambicja i upór - cechy charakteru. Ale już otwartości nie możemy tak pewnie sklasyfikować. Warto natomiast w osobnym akapicie zająć się stosunkiem bohatera do świata, tj. do innych ludzi, do przyrody, do wartości takich jak przyjaźń, miłość, ojczyzna, rodzina, praca, itd.

W ostatnim akapicie powinieneś zawrzeć ocenę postaci: co ci się w niej podoba, co nie, kiedy ją rozumiesz, kiedy nie, czy chciałbyś ją spotkać, czy ją podziwiasz (a może potępiasz?), komu postawiłbyś ją za wzór, itd. Oto przykład zakończenia:

Staś Tarkowski bardzo mi się podoba, choć czasem wydaje mi się nieprawdopodobny. Podziwiam go zwłaszcza za wszystko, co zrobił dla Nel. Chciałabym mieć choć trochę jego talentu do nauki języków, pomysłowości i odwagi. Stawiam go za przykład kolegom, nie wiem jednak, czy sama chciałabym go spotkać. O czym bowiem rozmawiałby ze mną taki niezwykły chłopak?

Szczególne trudności

Bardzo często musisz podejmować się charakterystyki bohatera literackiego, który zmienia się w czasie trwania akcji utworu. Najbardziej radykalna zmiana zachodzi w Jacku Soplicy z "Pana Tadeusza", ale zmienia się i Robinson w trakcie pobytu na wyspie, i Ania Shirley wraz z upływem szczęśliwych lat na Zielonym Wzgórzu, i Marcin Borowicz, i wielu innych. Musisz te zmiany uwzględnić w swojej pracy, a tu czyha na ciebie niebezpieczeństwo bezwiednego przekroczenia granicy między charakterystyką a opowiadaniem. Napisz po prostu, że Ania Shirley była z początku trochę próżna i dopiero historia z zieloną farbą do włosów wyleczyła ją z tej próżności. I nie próbuj opowiadać, skąd wzięła farbę i co mówił jej sprzedawca! W opisywaniu zmiennych, dynamicznych bohaterów przydadzą ci się następujące czasowniki i zwroty: stawał się, zmieniał się, zachodziły w nim zmiany, dokonywały się w nim zmiany, dojrzewał, doroślał. Ocena takiego bohatera też może być dwoista: z początku nie podobał mi się, ale potem..., w pierwszym okresie życia budził we mnie..., ale później się zmienił i teraz mogę o nim powiedzieć, że..., itp.

Zdarza się też, że musisz napisać charakterystykę porównawczą, tzn. zestawić cechy dwu bohaterów. Plan takiej pracy w niczym nie odbiega od planu zwykłej charakterystyki pojedynczego bohatera, tyle że każdy akapit mówi wtedy najpierw o jednym, a potem o drugim bohaterze. Jeśli bohaterowie się różnią, możesz przejść od jednego do drugiego przy pomocy słowa natomiast lub przeciwnie, jeśli ich cechy są zbieżne, wykorzystuj słowo podobnie. Oto przykład początku charakterystyki porównawczej Marcina Borowicza i Andrzeja Radka z "Syzyfowych prac":

Marcin Borowicz i Andrzej Radek są uczniami rosyjskiego państwowego gimnazjum w Klerykowie. Marcin pochodzi ze zubożałej rodziny szlacheckiej, rodzice Andrzeja zaś należą do najuboższej warstwy mieszkańców wsi - służby folwarcznej. Marcin może liczyć na pomoc ojca, Andrzej tylko na siebie. Obaj chłopcy są w podobnym wieku i któregoś dnia poznają się na szkolnym korytarzu.

Twojego przerażenia nie powinna też budzić charakterystyka grupy, jeśli taką przyjdzie ci kiedyś napisać. Przyjmij znany ci już plan, ale podejdź do niego elastycznie. Opisuj tylko to, co grupę łączy, daruj sobie kolor oczu poszczególnych jej członków. Jeśli to będzie drużyna harcerska, uwzględnij przy wyglądzie ich mundury, a w dalszych akapitach ich poglądy, sposób zachowania się, stosunek do siebie nawzajem i do innych grup. Na końcu oceń grupę jako całość, bez uwzględniania wad i zalet pojedynczych jej członków.

Najczęstsze błędy

  1. Pomijanie wielu ciekawych cech wskutek niedokładnej obserwacji i płytkiego, powierzchownego podejścia do świata uczuć i poglądów bohatera;
  2. Mimowolne przechodzenie do opowiadania dziejów postaci przy podawaniu przykładów sytuacji, w których ujawniły się jakieś jej cechy;
  3. Stwierdzanie i nazywanie cech bez podawania przykładów sytuacji, w których mogliśmy te cechy zaobserwować;
    4)Nadużywanie czasowników być i mieć w różnych formach.

Przykłady

Masz przed sobą dwie charakterystyki Ani z Zielonego Wzgórza. Pierwsza jest zupełnie nieudana, choć jej autor niewątpliwie zna zasady tej formy wypowiedzi. Zabrakło mu umiejętności językowych (powtarza te same wyrazy, nieporadnie i nieciekawie buduje zdania) i głębokości spojrzenia na opisywaną postać. Wiele zagadnień autor tej pracy wręcz usiłuje wtłoczyć w jedno zdanie, jakby chciał jak najszybciej skończyć pisanie. Stąd tyle u niego dziwnych jednozdaniowych akapitów. Poza tym akapit o tym, że Ania była nieszczęśliwa z powodu rudych włosów, powinien był autor umieścić tuż za opisem wyglądu dziewczynki, bo te sprawy wyraźnie się łączą. Jednym słowem autor tej charakterystyki okazał się niedojrzałym, płytkim obserwatorem i mało sprawnym użytkownikiem języka polskiego. Porównanie jego dzieła z drugą, poprawną charakterystyką pozwoli ci wyraźniej dostrzec jego błędy i ustrzec się ich we własnych pracach.

Charakterystyka Ani z Zielonego Wzgórza (1)

Ania Shirley była to dziewczynka z sierocińca, którą zaadoptowali Maryla i Mateusz.

Dziewczynka ta była bardzo chuda, piegowata, a włosy jej były podobne do koloru marchewki.

Ania miała bardzo bujną wyobraźnię, dzięki której dochodziło do bardzo śmiesznych sytuacji, jak np. wtedy, kiedy upiła Dianę, albo jak dodała kropli walerianowych do ciasta.

Ania w stosunku do Maryli i Mateusza była bardzo dobra i posłuszna, a Mateusza nazywała nawet bratnią duszą.

Ania pragnęła mieć jedną przyjaciółkę od serca, której mogłaby powiedzieć wszystkie sekrety.

Dziewczynka pragnęłaby bardzo mieć inny kolor włosów, bo ze swoimi rudymi nie mogła być w pełni szczęśliwa. Nie mogła być też w pełni szczęśliwa dlatego, że miała normalne sukienki, a nie z bufiastymi rękawami.

Dziewczynka z charakteru była bardzo zawzięta i zawsze musiała dopiąć swego.

Dziewczynka bardzo dobrze się uczyła i walczyła o pierwsze miejsce w szkole z Gilbertem Blythe, który kiedyś nazwał ją marchewką. Ania była bardzo ciekawa świata.

Ania w stosunku do innych była dobra i nie mówiła o innych źle, dopóki jej ktoś nie sprawił wielkiej przykrości, tak jak pani Linde.

Moim zdaniem Ania Shirley była dziewczynką, o której nikt nie powinien powiedzieć ani jednego złego słowa. Pewnie każda matka chciałaby mieć taką córkę.

Charakterystyka Ani z Zielonego Wzgórza (2)

Ania Shirley mieszka w Kanadzie na Wyspie Księcia Edwarda w małej wiosce Avonlea. Jest sierotą, rodziców straciła we wczesnym dzieciństwie, potem tułała się po obcych domach, trochę mieszkała w sierocińcu, a od jedenastego roku życia znalazła dom na Zielonym Wzgórzu u Maryli i Mateusza Cuthbertów.

Ania ma rude, wręcz czerwone włosy w kolorze marchewki i tysiące piegów na twarzy. Ma też szarozielone oczy i zgrabny nos. Jest nieco za chuda, więc marzy o rozkosznych dołeczkach na łokciach. Chciałaby też mieć czarne włosy zamiast znienawidzonych rudych. Na szczęście kiedy Ania dorasta, włosy jej ciemnieją, a sylwetka nabiera gracji. Na początku pobytu na Zielonym Wzgórzu Ania nosi bardzo skromne sukienki uszyte w domu, dopiero potem Mateusz i Maryla sprawiają jej coraz więcej ładnych strojów.

Dwie najbardziej widoczne cechy Ani to duża wyobraźnia i bardzo żywe, uczuciowe, często nieprzemyślane reakcje na wszystko, co się dzieje dokoła. Wyobraźnia Ani pomaga jej przetrwać chwile samotności w obcych domach, bo dzięki niej ma przyjaciół i może w myślach przenosić się do znacznie przyjemniejszych miejsc. Dzięki wyobraźni Ani zabawy jej i koleżanek stają się ciekawsze, choć czasem i niebezpieczne. Żywe reakcje też przysparzają Ani sporo kłopotów, na przykład w historii z panią Linde, ale i zjednują przyjaciół.

Inną bardzo widoczną cechą Ani jest gadatliwość. Potrafi ona mówić bez końca i nigdy nie braknie jej tematu. Niekiedy męczy ona swych słuchaczy, ale częściej zaciekawia ich, bo jej opowieści są barwne i pełne bystrych spostrzeżeń. Nawet Maryla przyznaje po pewnym czasie, że lubi paplaninę swojej wychowanki. Zresztą gadatliwość dziewczynki maleje z wiekiem i szesnastoletnia Ania docenia już przyjemność snucia myśli i marzeń w ciszy i milczeniu.

Warto też zwrócić uwagę na ambicję, upór i wytrwałość Ani. Szybko pokonuje ona wszystkie zaległości w nauce i staje się pierwszą uczennicą, a w końcu zdobywa stypendium Avery'ego. Czasem bywa uparta niepotrzebnie, na przykład wtedy, gdy nad stawem odrzuca propozycję zgody ze strony Gilberta.

Ania jest szczera i uczciwa. Nigdy nie kłamie i zawsze przyznaje się do błędów. Niekiedy wymaga to od niej sporej odwagi, jak w sytuacji, gdy musi przeprosić ciotkę Józefinę za skok do jej łóżka. Dzięki tym cechom Ania ma z dnia na dzień więcej przyjaciół.

Choć z pozoru pechowa i roztrzepana, Ania potrafi myśleć trzeźwo w trudnych sytuacjach. To jej przytomności umysłu Minnie Barry zawdzięcza życie.

Ania umie doceniać dom i przyjaciół. Darzy wiernym i gorącym uczuciem Marylę, Mateusza, Dianę i pannę Stacy. Jest zdolna do wielu poświęceń dla nich. W stosunku do innych jest zawsze otwarta i życzliwa i nie uprzedza się bez powodu. Potrafi wybaczać. Wybaczyła wszystko pani Linde, pani Barry, panu Philipsowi i w końcu Gilbertowi. "Człowiek czuje się szlachetniejszy, gdy wybacza innym" - mówi Ania pewnego razu.

Ania umie bawić się i pracować, jest wesoła, ale poważnie patrzy na wiele spraw, czasem psoci, ale umie to naprawić. Jej wyobraźnia i optymizm są wprost niezwykłe. Z nią nikt się nie nudził i nikt się na niej nie zawiódł. Chciałabym być choć trochę do niej podobna, a przynajmniej mieć podobną przyjaciółkę.