+ Pokaż spis treści

Cesarstwo Ottonów


Kalendarium


911 Wygaśnięcie dynastii karolińskiej, Konrad, książę Frankonii królem niemieckim
919 elekcja Henryka, księcia Saksonii na króla niemieckiego
925 przyłączenie Lotaryngii do Rzeszy
928-9 Opanowanie ziem Słowian między Salą i Łabą
929 Czechy lennem koronnym
934 Narzucenie trybutu Danii
936 Otton I królem niemieckim
950 Czechy trybutariuszem Ottona
951-71 Podbój Lombardii
955 Pokonanie wojsk węgierskich
962 koronacja Ottona na cesarza rzymskiego
963-5 Zależność trybutarna Mieszka I od cesarza niemieckiego
967 Otton II koronowany na cesarza
973 śmierć Ottona I
976 ślub Ottona II z księżniczką Teofano
983 śmierć Ottona II, regencja w imieniu Ottona III
995 samodzielne rządy Ottona III
1000 zjazd gnieźnieński
1002 śmierć Ottona III

 

  1. W 911 roku zmarł ostatni przedstawiciel dynastii karolińskiej, we wschodniej części monarchii frankijskiej. Jego zgon spowodował przekształcenie korony niemieckiej z dziedzicznej w elekcyjną. Pierwszym władcą elekcyjnym był Konrad, książę Frankonii. Za jego panowania ujawniły się tendencje separatystyczne poszczególnych księstw plemiennych, a. władza królewska była tylko formalna. Jednolite państwo stawało się zbiorem półniezawisłych ziem - Rzeszą. Najsilniejsze separatyzmy przejawiały: Saksonia na północy i Bawaria na południu, wyodrębniły się Szwabia i Frankonia. Między książętami rządzącymi w poszczególnych ziemiach dochodziło do konfliktów. Do walk wewnętrznych dołączyło się zagrożenie zewnętrzne. Rzeszę atakowali na północy Normanowie duńscy, część środkową i południową Węgrzy, od wschodu Słowianie.
     
  2. W 919 roku na życzenie umierającego Konrada tron objął książę saski Henryk z rodu Ludolfingów. Tłumiąc bunty i zmuszając do uległości innych książąt dążył do wzmocnienia władzy centralnej. Czuł się przede wszystkim księciem saskim, toteż Saksonię uczynił ośrodkiem państwa. Dzięki przeprowadzonej reformie wojskowej, udoskonalającej wyszkolenie wojsk i ich umiejętności wojskowych, Henryk odnosił znaczące sukcesy w polityce zagranicznej w walkach ze Słowianami (głównie Czechami), czy wreszcie Węgrami.
     
  3. Wzrost prestiżu władcy na skutek odnoszonych sukcesów był tak wielki, że królem obwołano jego syna Ottona. Już aktem koronacji dokonanej w Akwizgranie, dawnej siedzibie Karola Wielkiego zaprezentował młody władca , że choć podobnie jak ojciec zarezerwował dla Saksonii czołowe miejsce w państwie, jego aspiracje sięgają dalej - kontynuacji tradycji cesarstwa rzymskiego,
     
  4. Panowanie Ottona I cechowało wzmocnienie władzy centralnej w oparciu o wiernych sobie biskupów i opatów. Król powiązał wyższe stanowiska duchowne z władzą świecką. Od połowy X wieku coraz częściej powierzał biskupom urzędy państwowe. Biskupi rekrutujący się ze szkoły pałacowej lub kręgu dworskich duchownych wiernie służyli władcy. Występując w roli "króla i kapłana" Otton nadawał inwestyturę biskupom, wręczając im na dworze królewskim pierścień i pastorał. Jednocześnie uposażał hojnie biskupstwa, w duże majątki ziemskie, by mogły wywiązywać się z narzuconych danin. Majątki pozostawały własnością władcy, były tylko czasowo użyczone, oddane w lenno. System uzależnienia hierarchii duchownej od władzy świeckiej stworzył podstawy istnienia Kościoła państwowego, równocześnie wyrażał wyższość władzy świeckiej nad duchowną.
     
  5. W polityce zagranicznej Otton tłumił powstania Słowian, zakładając na ich terenach marchie i biskupstwa. Te ostatnie podporządkowane były niemieckiej organizacji kościelnej (od 968 r. arcybiskupstwu w Magdeburgu). Czechy uczynił lennym księstwem, uzależnił władców Polski (Mieszko I) i Danii, odniósł znaczące zwycięstwo nad wojskiem węgierskim W drugiej połowie panowania Ottona polityka wschodnia zaczęła schodzić na dalszy plan, ustępując pola interwencji we Włoszech. Władca wykorzystując chaos towarzyszący walce o koronę włoską, o którą zabiegali książęta Szwabii i Bawarii (sąsiedzi Rzeszy), przekroczył Alpy. Bezpośrednim powodem wmieszania się Ottona w sprawy włoskie była chęć pomocy księżniczce burgundzkiej Adelajdzie, wdowie po królu włoskim Lotarze. Król niemiecki po wkroczeniu do Italii ożenił się z nią. Ten związek dawał Ottonowi podstawy prawne do ubiegania się o koronę we Włoszech, tymczasem spowodował rebelię jego syna z pierwszego małżeństwa, bojącego się o utratę praw spadkowych na rzecz spodziewanych dzieci Adelajdy. Otton zmuszony został do powrotu. Dzięki pomocy duchowieństwa opanował powstanie. Wyłoniły się jednak dodatkowe problemy (Słowianie, Węgrzy) i wydawało się, że marzenia o Rzymie uleciały bezpowrotnie.
     
  6. Wkrótce sytuacja we Włoszech ponownie okazała się sprzyjająca interwencji Ottona (któremu udało się już pokonać Słowian i Węgrów). O pomoc do króla niemieckiego zwrócił się papież Jan XII, czując się zagrożony przez konkurenta do tronu papieskiego. Udzielona pomoc została nagrodzona koroną cesarską (2 lutego 962 r). Plan Ottona związany z powstaniem państwa nawiązującego do tradycji Imperium Romanum zaczął się urzeczywistniać. Ambicją nowego cesarza było podporządkowanie sobie całego świata chrześcijańskiego, stworzenie uniwersalnego cesarstwa, którego osią będzie Rzesza niemiecka. By zrealizować tak ambitne przedsięwzięcie musiał ostatecznie określić swój stosunek do najwyższego przedstawiciela władzy duchownej - papieża.
    Otton dysponował tak silnym potencjałem militarnym, że Papiestwo stało na przegranej pozycji. Przypieczętował swą przewagę wydaniem statutu, w którym stwierdził, że papieżem może zostać jedynie ten, kto złoży uprzednio przysięgę wierności cesarzowi (13 lutego 962 r.). Jan XII próbował spiskować przeciwko cesarzowi, odpowiedzią tegoż było wytoczenie mu zarzutów podczas synodu, zdetronizowanie następcy św. Piotra i osadzenie na jego miejscu oddanego sobie Leona VIII.

    "[Otton I] zebrawszy wojska, (...) przybył do Rzymu. (...) na prośbę tak biskupów rzymskich, jak i ludu, zebrał się w kościele św. Piotra wielki synod, na którym zasiedli z cesarzem: [tu następuje imienny wykaz obecnych kardynałów, arcybiskupów, biskupów, panów rzymskich i reprezentantów ludu]. (...) Na tym zebraniu przemówił cesarz: (...) wiadomo tedy czynimy, że Jan uciśniony przez buntowników, wyprawił do nas do Saksonii posłów z prośbą, abyśmy przez miłość Boga do Włoch przybyli i kościół św. Piotra oraz jego samego ze szpon ich wybawili . (...) wydarty z moją pomocą z ich rąk i odzyskawszy należne zaszczyty, zapomniał o przysiędze wierności, którą mi na relikwie św. Piotr ślubował, (...) przeciwko mnie podniósł oręż, zbuntował się i w oczach żołnierzy stanął na czele walki, odziany w hełm i zbroję. Jak to osądzi święty synod, tak też niech orzeknie. Na to biskupi rzymscy i całe duchowieństwo oraz wszystek lud odpowiedział 'Niezwykła rana winna być wypalona (...) Prosimy więc Waszą cesarską Wielkość, abyście tego potwora, (...) wypędzili z Świętego Kościoła Rzymskiego i kogo innego na jego miejsce ustanowili'.

    (...) za zgodą cesarza Leona do pałacu Laterańskiego wedle zwyczaju z chwałą prowadzą i w oznaczonym czasie w kościele św. Piotra do najwyższego kapłaństwa świeceniem podnoszą. (...)"

    (Liudprand o złożeniu papieża Jana XII i wyborze Leona VIII na papieża na synodzie rzymskim w 963 r., za: Wiek V-XV w źródłach, Warszawa 1997, s.122-3)

 

  • Podporządkowanie sobie zwierzchnika kościoła umocniło cesarza i zachęciło do tworzenia uniwersalnego cesarstwa. Jeszcze za życia Otton I zatroszczył się o koronę cesarską dla swego syna Ottona II oraz doprowadził do jego małżeństwa z księżniczką bizantyjską Teofano, bratanicą cesarza Bizancjum, Jana I Tzimiskesa. Związek ten dodatkowo predestynował cesarza rzymskiego na tronie niemieckim do zwierzchnictwa nad światem chrześcijańskim.

     

  • Otton II próbował kontynuować politykę ojca. Mimo wcześniejszej koronacji musiał borykać się z kontrkandydatem do tronu - stryjecznym bratem Henrykiem Kłótnikiem, księciem Bawarii. Po usunięciu przeciwnika, wyruszył do Włoch, gdzie zamierzał podporządkować sobie wszystkie ziemie Półwyspu Apenińskiego. Podjęta wyprawa zakończyła się klęską, przygotowania do akcji odwetowej przerwała śmierć dwudziestoośmioletniego władcy.

     

  • Sytuacja cesarstwa w chwili śmierci Ottona II była bardzo skomplikowana. Jego następca Otton III (król Niemiec) miał trzy lata. Opiekę nad małoletnim władcą sprawowała cesarzowa Teofano oraz babka Adelajda. Chłopiec wychowywany przez matkę w tradycji grecko-bizantyjskiej a przez babkę w tradycji rzymskiej pragnął stworzyć uniwersalną monarchię. W jej skład wchodziłyby na równych prawach Germania (królestwo niemieckie), Italia, Galia (Francja lub romańska część królestwa niemieckiego) oraz Sclavinia (Słowiańszczyzna zachodnia). Wizualnym dokumentem tej koncepcji jest miniatura w Ewangeliarzu bamberskim, na której do cesarza w majestacie zbliżają się z hołdem symboliczne postacie czterech niewiast: Roma, Galia, Germania i Sclavinia.. Warto zwrócić uwagę na strój młodego cesarza - jest on zapożyczony z obrządku bizantyjskiego. Otton III ubiegał się w Konstantynopolu o rękę córki jednego z panujących cesarzy, na swych pieczęciach umieszczał napisy Roma aurea i Renovatio Imperii Romanorum oraz obok własnych wizerunków popiersia Karola Wielkiego.

     

  • Władza najwyższa zarówno świecka, jak duchowna w nowym cesarstwie należałaby do cesarza, którego pomocnikiem w kwestiach wiary byłby papież. Otton III uzależnił od siebie stolicę apostolską, osadzając na niej Grzegorza V i Sylwestra II. Idea uniwersalistycznego cesarstwa dotyczyła także państwa polskiego, na czele Sclavinii miał stanąć Bolesław Chrobry. Podczas zjazdu gnieźnieńskiego cesarz dokonał symbolicznego aktu koronacji władcy Polski, nazywając go swoim bratem i przyjacielem cesarstwa.

     

  • Plany Ottona nie spotkały się z aprobatą w Rzeszy, wybuchło powstanie, cesarz został zmuszony do opuszczenia Rzymu, który uczynił swą stałą rezydencją. Wkrótce zmarł na malarię nie pozostawiając potomka. Jego śmierć położyła kres uniwersalnej koncepcji opartej na federacji równouprawnionych ludów. Podporządkowane władzy cesarskiej papiestwo już wkrótce podejmie walkę o utraconą pozycję zwierzchnictwa nad światem chrześcijańskim. Konflikt ten przeszedł do historii jako "spór o inwestyturę".