+ Pokaż spis treści

Biblia

Czym jest Biblia dla współczesnych?


Biblia, Pismo św., Stary i Nowy Testament, w dziejach kultury europejskiej zajmuje miejsce zupełnie wyjątkowe. Przede wszystkim: dla wyznawców judaizmu jest księgą świętą, dla chrześcijan, ludzi wierzących, jest księgą natchnioną przez Boga, dla ludzi ukształtowanych w kręgu kultury europejskiej, ale niewierzących - Biblia jest jednym z najważniejszych źródeł kultury. Jej znajomość jest niezbędnym składnikiem wiedzy ogólnej, bez którego nie sposób rozumieć i swobodnie poruszać się po dziejach religii, literatury, filozofii, architektury, malarstwa, rzeźby czy muzyki - motywy biblijne były i są stałym źródłem inspiracji dla dziesiątek pokoleń twórców, a języki nowożytnej Europy zawierają wielką ilość zwrotów, określeń, powiedzeń przejętych z Biblii.

Słowo "Biblia"


Wyraz "Biblia" wszedł do nowożytnych języków europejskich z języka greckiego poprzez łacinę. Zaczerpnięte z języka greckiego wyrażenie ta biblia (= księgi; w grece neutrum pluralis), w języku łacińskim potraktowano jako rzeczownik rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej, znaczący "księga". Historia tego słowa ma jednak, oprócz aspektu gramatycznego dodatkowe znaczenie: ta Księga jest całym zbiorem ksiąg, wręcz biblioteką: zawiera niezwykle różnorodne teksty, pochodzące z różnych czasów, pisane w różnych okolicznościach, reprezentujące różne rodzaje literackie.

Powstawanie Biblii


Kanon.
Grecki termin kanon wymaga wyjaśnienia. Pierwotnie słowo to oznaczało trzcinę, prosty kij (tak u Homera) później zaczęto go używać w znaczeniu miary. Ustaliło się przenośne znaczenie: wzór, prawidło, norma. W IV wieku w chrześcijaństwie zaczęto nazywać tym terminem księgi święte. W tym znaczeniu zastosował ten termin w 360 r. synod w Laodycei, a w pięć lat później biskup Atanazy. W judaizmie nie używano tego terminu, ale problem zawarty w tym pojęciu był oczywiście znany i rozważany.

Skład kanonu. Biblia chrześcijańska składa się ze Starego i Nowego Testamentu. Każdy z nich ma swoją historię kształtowania się. Kościół chrześcijański przejął kanon Starego Testamentu z judaizmu, gdzie został wcześniej ustalony. Ilość ksiąg uznanych za kanoniczne w judaizmie wynosi 39 (Pięcioksiąg, Proroków - 21 ksiąg, Pisma - 13 ksiąg). Kanon katolicki obejmuje 46 ksiąg (oprócz wymienionych 39 ksiąg dodano 7 ksiąg uważanych przez innych za apokryfy). Inne wyznania chrześcijańskie przejęły kanon żydowski. Kanon Nowego Testamentu obejmuje 27 ksiąg (są to: księgi historyczne - cztery ewangelie, Dzieje Apostolskie, księgi dydaktyczne - Listy, księgi prorockie - Apokalipsa).

Czas. Stary Testament powstawał stopniowo przez ponad tysiąc lat. Wielu badaczy sądzi, że fragmenty najstarsze pochodzą z XIII wieku p.n.e., a jego formowanie się w tradycji judaistycznej zakończyło się w I wieku p.n.e. W tym procesie historycznym dochodziło do wielokrotnego przeredagowywania i przekształcania poszczególnych ksiąg (w szczególności między końcem VII a początkiem IV w. p.n.e.). Zarówno Stary Testament jak i Nowy stanowią wybór, podyktowany przesłankami religijnymi, z rozległej literatury starohebrajskiej i wczesnorześcijańskiej. Historia narastania i formowania się poszczególnych ksiąg, jak również samego kanonu jest przedmiotem badań bardzo wielu uczonych (w epoce nowożytnej ukształtowała się, od XVI stulecia, specjalna dyscyplina naukowa: krytyka biblijna), którzy dochodzili do rozbieżnych wyników.

Święty Jan Ewangelista (ikona prawosławna), fot. wikimedia
Zawartość treściowa. Jest ona niesłychanie zróżnicowana. Stary Testament, objętościowo bardzo znaczny (np. w Biblii Tysiąclecia, wydanie III z 1982 roku - stron 1120, w tym krótkie komentarze i objaśnienia) zawiera opisy historii, tradycji, obyczajów, wydarzeń, reguł, którymi kierowano się w życiu społecznym, ekonomicznym i politycznym, najogólniejsze wyobrażenia dotyczące powstania świata i człowieka i wiele innych. Znajdują się tam i pieśń weselna (Psalm 45) i erotyk (Pieśń nad pieśniami) i pełen pesymizmu poemat Koheleta (gr. Eklezjastesa). To wielkie zróżnicowanie treści i form literackich (są tu między innymi: kroniki, zbiory praw, sagi rodowe, przypowieści, aforyzmy, hymny, modlitwy, pieśni, nowele dydaktyczne, lamentacje i wiele innych) czyni ze Starego Testamentu niezwykle ciekawą lekturę, wręcz w tej różnorodności jakoś współczesną (bo przecież do cech literatury współczesnej należy łączenie, dawniej ściśle rozdzielanych, gatunków literackich).

Treść Nowego Testamentu (objętość wraz z krótkimi komentarzami i objaśnieniami, w wymienionym przykładowo wydaniu, wynosi 295 stron) dotyczy życia i nauczania Jezusa Chrystusa, a także historii kształtowania się pierwszych gmin chrześcijańskich, życia wyznawców nowej religii, ich poglądów moralnych i społecznych. Tekst Nowego Testamentu kończy się proroctwem świętego Jana.

Języki oryginałów i starożytne przekłady. Stary Testament został spisany w językach hebrajskim i aramejskim, niektóre księgi włączone przez Kościół katolicki, a nie należące do kanonu judaizmu - w języku greckim epoki hellenistycznej. Natomiast Nowy Testament napisany został w językach greckim i aramejskim, ale do naszych czasów zachował się tylko w języku greckim.

Septuaginta. W pierwszej połowie III w. p.n.e., na wyspie Faros koło Aleksandrii siedemdziesięciu dwóch tłumaczy przełożyło Stary Testament na język grecki. Tradycja głosi, iż dokonali oni tej pracy w ciągu siedemdziesięciu dwóch dni.

Wulgata. W latach 382 - 406 na polecenie papieża Damazego I (366 - 384) św. Hieronim przełożył Biblię na język łaciński. Od początku przekład ten uznano w kościele rzymsko-katolickim za urzędowy tekst Pisma świętego. W późniejszych czasach był on korygowany, także w XX wieku.

Przekłady na język polski. Przekładów Biblii na język polski nie było szczególnie dużo: siedem (cztery katolickie i trzy protestanckie). Są to:

katolickie:

 

  • - Biblia królowej Zofii, wdowy po Jagielle, zwanej też Biblią szaroszpatacką z XV wieku (od miasta Sarosz-Patak na Węgrzech, gdzie odnaleziono jej część); znany jest tekst Starego Testamentu, nie wiadomo, czy był przełożony Nowy Testament;
  • - Biblia Jana Leopolity, (zapewne Leopolita był tylko redaktorem przekładu średniowiecznego) z 1561;
  • - Biblia Jakuba Wujka, Nowy Testament - 1593, całość - 1599; odznacza się wielkimi walorami literackimi;
  • - Biblia Tysiąclecia, 1965; obecnie zapewne najbardziej popularny przekład.


protestanckie:

    

  • - Biblia brzeska (inaczej: radziwiłłowska; kalwińska, z 1563);
  • - Biblia nieświeska (przekład Szymona Budnego, ariańsko-socyańska, z 1570 - 1572),
  • - Biblia gdańska (nowa poprawiona redakcja luterańska Biblii brzeskiej, przy współpracy braci czeskich, 1632).


Oprócz przekładów pełnych literatura polska obfituje w liczne przekłady poszczególnych ksiąg. Tak na przykład Rozmyślania przemyskie, z przełomu XV i XVI wieku zawierają niemal w całości Ewangelię św. Mateusza, a M. Czechowic, przedstawiciel obozu antytrynitarskiego, przełożył Nowy Testament (Raków, 1577 i 1594). W XX wieku ukazało się wiele świetnych przekładów fragmentów Starego Testamentu (np. Czesław Miłosza, Romana Brandstaettera i innych).