+ Pokaż spis treści

Barok w Polsce

Oczywiście do baroku polskiego należy zaliczyć poetów dworskich takich jak Jan Andrzej Morsztyn i Daniel Naborowski, omówionych w części poświeconej literaturze dwoskiej, marinistycznej. Do innych przedstawicieli polskiego baroku w poezji należą m.in. tacy twórcy jak: ks. Józef Baka, Sebastian Grabowiecki, Kasper Twardowski - poeci metafizyczni, religijni, wstrząsani wewnętrznymi niepokojami i refleksjami natury egzystencjalnej. Największą sławę za życia zdobył Maciej Sarbiewski, którego łacińskie poezje wydawano w całej Europie. Przyrównywano go nawet sławą i kunsztem do Horacego. Innym znaczącym poetą refleksji jest autor "Emblematów" - Zbigniew Morsztyn. Słynnym utworem są "Roksolanki to jest ruskie panny" Szymona Zimorowica - nawiązujące swą poetyką do sielankowych wzorów antyczno-renesansowych, ale także stricte barokowych, takich jak koncept, wyszukana metafora.

Sarmatyzm


Polonez pod gołym niebem, Korneli Szlegel (fot.: wikimedia)Zjawiskiem typowym dla barokowej kultury polskiej był sarmatyzm. W XVII wieku stanowił on - obok wzorca dworskiego - najważniejszy nurt kultury narodowej, a jego żywotność zaczęła słabnąć dopiero w połowie następnego stulecia.. Sarmatyzm był przede wszystkim ideologią szlachty polskiej. Opierała się ona na koncepcjach zawartych w kronikach z XVI wieku, które wywodziły szlachtę z plemienia starożytnych Sarmatów. (Sarmaci byli ludem koczowniczym spokrewnionym ze Scytami. Zamieszkiwali do IV wieku stepy Rosji południowej). Lud ten słynął z wojowniczości i sądzono, że dotarł na ziemie polskie i uczynił niewolników z ludności tubylczej. Dlatego poczucie narodowej wspólnoty ograniczało się do "braci szlacheckiej." Chłopi byli wszak potomkami zniewolonych przez Sarmatów plemion. Teoria ta uzasadniała wolność szlachecką, dawała podstawę dla megalomanii, buty i stanowej dumy. Elementem ideologii sarmackiej było również zamiłowanie do tradycji, prowincjonalności(sarmatyzm stanowił opozycję wobec kultury salonów dworów magnackich) i rodzimości, a zatem niechęć wobec obcych kultur. Uważano, że ustrój Rzeczypospolitej powinien być wzorem dla innych narodów. Sarmata był również religijny, choć jego przekonania religijne nie były zazwyczaj zbyt pogłębione, wyrażały się za to w spektakularnych dewocyjnych gestach. To właśnie z sarmatyzmem wiąże się wyobrażenie Polski jako "przedmurza Europy", chroniącego chrześcijański kontynent przed muzułmańską nawałą. Wschodnie "korzenie" szlachty otwierały jednak kulturę szlachecką na wpływy tureckie, orientalne. W niektórych teoriach genealogicznych szukano protoplastów rodzin szlacheckich w rodach rzymskich dostojników. Dlatego też łacińskimi słowami, powiedzeniami, sentencjami powszechnie okraszano wypowiedzi w języku polskim. Ta maniera, zwana makaronizowaniem, stała się cechą stylu sarmackiego w literaturze. Wiek XVII był czasem wielu wojen i niepokojów politycznych. Sarmaci biorący w wielu z nich osobisty udział zaczęli spisywać swoje doświadczenia i przeżycia dla potomków. Chcieli zostawić wnukom świadectwo swej odwagi i charakteru. Najsłynniejszym takim pamiętnikiem jest dzieło Jana Chryzostoma Paska, znakomity dokument epoki. Dzieło to - świetne literacko, mimo że autor posiadał jedynie talent (bez teoretycznej podbudowy) - jest przede wszystkim ilustracją kultury sarmackiej. Pasek stał się w naszej kulturze typem modelowym szlachcica-Sarmaty.

Do innych twórców zaliczanych do modelu ziemiańskiego, sarmackiego należą Wespazjan Kochowski, Zbigniew Morsztyn, a przede wszystkim Wacław Potocki - arianin, autor wierszy patriotycznych "Zbytki polskie", "Na kaduki ariańskie" i słynnego eposu, opiewającego wyprawę i bitwę chocimską: "Transakcja wojny chocimskiej".