+ Pokaż spis treści

Ateny

Ateny


Kalendarium


  • ~XIII/XII w. p.n.e. - Ateny zjednoczyły Attykę (według tradycji dokonał tego Tezeusz)
  • pocz. I w. p.n.e. - Po obaleniu monarchii wprowadzono w Atenach ustrój arystokratyczny (władza archontów - urzędnicy i Areopagu - rada)
  • 621 r. p.n.e. - Prawo Drakona (według tradycji bardzo surowe, w rzeczywistości najprawdopodobniej nie aż tak bardzo; rozróżniało zabójstwo umyślne i nieumyślne, wprowadzało m. in. karę śmierci za kradzież, utratę praw obywatelskich i wolności dla niewypłacalnych dłużników, chłostę za drobniejsze wykroczenia. Drakon miał powiedzieć, że "małe przestępstwa zasługują na karę śmierci, a dla większych nie da się stosować kary surowszej")
  • 594 r. p.n.e. - Reforma Solona (zniósł wszelkie zadłużenia, wprowadził zakaz niewoli za długi, ludność podzielił na 4 grupy majątkowe - od stanu majątkowego zależały prawa i obowiązki obywateli)
  • 561-510 r. p.n.e. - Tyrania Pizystratydów
  • 508/507 r. p.n.e. - Reformy Klejstenesa doprowadziły do wykształcenia demokracji ateńskiej (podział rodowy zastąpił terytorialnym, Attykę podzielono na 10 fyl - te na demy, najwyższą władzę sprawowało Zgromadzenie, ustanowił Radę Pięciuset, prawdopodobnie wprowadził ostracyzm, ustanowił kolegium 10 strategów)
  • 478/477 r. p.n.e. - Powołanie pod przywództwem Aten Ateńskiego Związku Morskiego
  • 444-429 r. p.n.e. - Tzw. "złoty wiek" Aten, urząd stratega nieprzerwanie pełnił Perykles
  • 431-404 r. p.n.e. - Wojna peloponeska
  • 337 r. p.n.e. - Ateny wstępiły do Związku Korynckiego (podporządkowanego Macedonii)
  • 146 r. p.n.e. - Ateny stały się częścią imperium rzymskiego (formalnie jako wolne miasto), do VI w. n.e. były ważnym ośrodkiem kultury i nauki

  1. Ateny - rekonstrukcjaAteny (Atenai - miasto bogini Ateny) były jedną z największych i najpotężniejszych polis, obejmującą całą Attykę oraz okoliczne wyspy (Salaminę i inne). Ukształtowaniem terenu - kilka niewielkich żyznych równin oddzielonych od siebie pasmami górskimi, liczne zatoki nadające się na przystanie, granice biegnące grzbietami górskimi lub morzem - nie różniły się od innych państw greckich. W południowej części Attyki występowały złoża srebra i ołowiu, wydobywano marmur, ślady wskazują, że również żelazo.
    Miasto Ateny leżało na równinie, w centralnej części Attyki, w odległości ok. 10 km od morza. Z ateńskim portem morskim Pireusem połączone było tzw. długimi murami.
    Ateny były ważnym ośrodkiem rzemiosła, a zwłaszcza ceramiki, którą eksportowano poza Helladę.

  2. Ustrojem, który wykształcił się w attyckiej polis na przełomie VI i V w. p.n.e. była demokracja zwana ateńską. Zapoczątkowały ją reformy Klejstenesa, swą klasyczną formę osiągnęła w czasach Peryklesa.

    "Nasz ustrój polityczny nie jest naśladownictwem obcych praw, a my sami raczej jesteśmy wzorem dla innych niż inni dla nas. Nazywa się ten ustrój demokracją, ponieważ opiera się na większości obywateli, a nie na mniejszości. W sporach prywatnych każdy obywatel jest równy w obliczu prawa; jeśli zaś chodzi o znaczenie, to jednostkę ceni się nie ze względu na jej przynależność do pewnej grupy, lecz ze względu na talent osobisty, jakim się wyróżnia; nikomu też, kto jest zdolny służyć ojczyźnie, ubóstwo (...) nie przeszkadza w osiągnięciu zaszczytów. W naszym życiu państwowym kierujemy się zasadą wolności. (...) Kierując się wyrozumiałością w życiu prywatnym, szanujemy prawa w życiu publicznym; jesteśmy posłuszni każdoczesnej władzy i prawom, zwłaszcza tym niepisanym, które bronią pokrzywdzonych i których przekroczenie przynosi powszechną hańbę"

    (Tukidydes, Wojna peloponeska, II. 37; mowa Peryklesa)

    • Urzędnicy:

      stratedzy
      - kolegium 10 strategów powstałe w wyniku reform Klejstenesa; początkowo byli dowódcami wojskowymi, z czasem przejęli rolę polityczną i obowiązki archontów - kierowali sprawami państwowymi; byli wybierani przez eklezję.

      archonci
      - "ci, którzy rządzą", kolegium 9 archontów (w VI w. p.n.e. dodano sekretarza), którzy byli na 1 rok wybierani przez Zgromadzenie, potem losowani, początkowo zajmowali się kierowaniem sprawami państwowymi, w V w. p.n.e. utracili swoją pozycję na rzecz strategów, ich funkcje polityczne uległy ograniczeniu, po zakończeniu pełnienia urzędu (można go było pełnić tylko 1 raz) wchodzili dożywotnio do Areopagu.

    • Rada:

      Areopag
      - wedle tradycji Rada utworzona przez Atenę; nazwa pochodzi od Wzgórza Aresa (Areios Pagos), gdzie najczęściej się zbierała; największe znaczenie miała w czasach arystokratycznych, kiedy była głównym organem władzy; w jej skład wchodzili byli archontowie; od 462 r. p.n.e. ograniczona do sądownictwa w sprawach dotyczących rozlewu krwi i świętokradztwa oraz prawdopodobnie kontroli zgodności działań innych organów władzy z prawem - jej pozostałe uprawnienia przejęte zostały przez Radę Pięciuset, eklezję i heliaję.

      Agora ateńska - portyk (stoa)Rada Pięciuset
      - od V w. p.n.e. najwyższy organ władzy państwowej; kierowała administracją kontrolując urzędników, pracami eklezji ustalając porządek jej obrad oraz przygotowując wnioski pod głosowanie, polityką zagraniczną m.in. przyjmując posłów, przyjmowała skargi obywateli, sądziła niektóre przestępstwa; w jej pracach uczestniczyli obywatele Aten po ukończeniu 30 roku życia wyłonieni poprzez losowanie spośród kandydatów wybranych przez ludność fyl (każdy obywatel mógł być wybrany tylko 2 razy, co zapewniało stałą rotację i dostęp do Rady wszystkim obywatelom); podzielona była na 10 prytanii, z których każda przez 36 dni pełniła dyżur i zajmowała się rozstrzyganiem bieżących spraw, kontrolą urzędników; aby było możliwe zwrócenie się do rady o każdej porze dnia i nocy 1/3 dyżurujących prytanów urzędowała w nocy; codziennie pracami Rady kierował inny prytan - miał pod swoją opieką klucze do skarbca i pieczęć.

    • Zgromadzenie ludowe:

      eklezja
      - w jej pracach uczestniczyć mogli wszyscy pełnoprawni obywatele Aten niezależnie od stanu majątkowego po ukończeniu 20 roku życia; podejmowała decyzje we wszystkich ważnych sprawach polis (polityka zagraniczna, sprawy wojskowe, nadawanie prawa obywatelstwa, sprawy metojków), wybierała tych urzędników, których nie losowano (przede wszystkim strategów); każdy obywatel miał prawo zabrać głos i zgłosić wniosek, który był następnie przedyskutowywany, ale głosowanie nad nim mogło nastąpić po opracowaniu go przez Radę; liczba obecnych niezbędna do podejmowania szczególnie ważnych spraw wynosiła 6000; zbierała się początkowo raz na miesiąc, później 3-4 razy, na agorze, Pnyksie (jedno ze wzgórz ateńskich) lub w teatrze Dionizosa.

    • Sądy:

      heliaja
      - sąd przysięgłych, zwany też sądem ludowym, najwyższy organ sądowniczy ustanowiony przez Solona; składała się z 6000 sędziów wybieranych drogą losowania po 600 z każdej fyli, spośród nich powoływano mniejsze komplety sędziowskie liczące od 201 do 1501 członków; sądziła sprawy publiczne i prywatne; odgrywała również ważną rolę polityczną - orzekała, czy nowo uchwalone ustawy nie są w sprzeczności z obowiązującymi przepisami prawnymi oraz wydawała wyroki w sprawach urzędników oskarżonych o nadużycia.

      ostracyzm
      - tzw. sąd skorupkowy, w rzeczywistości jedno z uprawnień eklezji; sposób skazywania na wygnanie osób podejrzanych, że ich działalność zagraża ustrojowi państwa, wprowadzony w Atenach na początku V w. p.n.e., zastosowany po raz pierwszy w 487 r. p.n.e., ostatni wyrok na mocy ostracyzmu wykonano w 417 r. p.n.e.; raz na rok na specjalnie w tym celu zwołanym zgromadzeniu ustalano przez głosowanie, czy w danym roku ostracyzm jest potrzebny - jeśli większość głosów była za jego przeprowadzeniem, każdy uczestnik eklezji dostawał glinianą skorupkę (ostrakon), na której wpisywał nazwisko obywatela, którego działalność uznawał za szkodliwą dla państwa; głosowanie było tajne, musiało w nim uczestniczyć co najmniej 6000 Ateńczyków; obywatel, którego nazwisko najczęściej się powtarzało podlegał karze wygnania na 10 lat, jednak nie tracił majątku ani praw obywatelskich, mógł też być odwołany z wygnania przed terminem.

  3. Specyficzny sposób podejmowania uchwał przez eklezję oraz ograniczenie samodzielności i znaczenia większości stanowisk urzędniczych sprawiły, że wykształcił się w Atenach typ polityka, który nie pełnił urzędów, a specjalizował się w przekonywaniu uczestników eklezji do podjęcia określonych decyzji. Wpływał na decyzje poprzez swoje przemówienia i zgłaszane wnioski. Nazywano go demagogiem, czyli "tym, który prowadzi lud".

  4. Społeczeństwo Aten, tak jak wszystkich polis, podzielone było na kilka grup:

    • obywatele Aten (Ateńczycy) - mieli równe prawa (praw politycznych nie posiadały kobiety, ludność obcego pochodzenia, przybysze z innych państw, niewolnicy i wyzwoleńcy); pełnoprawnym obywatelem mógł być tylko wolny z urodzenia mieszkaniec Attyki, syn Ateńczyka i (od 451 r. p.n.e.) Atenki, przy czym wpis na listy obywateli odbywał się publicznie; podstawowym prawem, które posiadał obywatel był udział w eklezji i sądach.
    • metojkowie - wolna ludność obcego pochodzenia zamieszkująca Attykę; zajmowali się przeważnie rzemiosłem i handlem; obowiązani byli do świadczeń na rzecz państwa oraz do służby wojskowej; ich rola z czasem wzrastała, wśród nich znajdziemy wielu bogaczy, pisarzy, poetów, którzy często byli obdarzani obywatelstwem - m.in. metojkiem ateńskim był sławny filozof Arystoteles.
    • niewolnicy - "narzędzia obdarzone duszą" według definicji Arystotelesa, a "towar ludzki" według prawa - stanowili ważny element ateńskiego życia, niewolnicy prywatni i państwowi wykonywali najrozmaitsze prace, zależnie od przygotowania fachowego, zdolności i zaufania, jakim się cieszyli; często uzyskiwali zarobki nie mniejsze od ludzi wolnych, w Atenach wiedli życie trochę znośniejsze niż gdzie indziej.

  5. Ateński system wychowania różnił się od spartańskiego. Co prawda w Atenach również istniał zwyczaj porzucania chorych dzieci, ale tu w państwie demokratycznym, o życiu i śmierci niemowlęcia decydował ojciec.
    Życie szkolne chłopca ateńskiego zaczynało się od szóstego - siódmego roku życia. Ale w przeciwieństwie do zwyczajów spartańskich dziecko nie było zabierane z domu. Do wieku 14-16 lat chłopiec pod opieka niewolnika-pedagoga chodził do szkół, gdzie uczył się muzyki, czytania, pisania i uprawiał ćwiczenia fizyczne. Od szesnastego roku życia młodzi Ateńczycy wychowywali się w gimnazjonach. Wprowadzano tam elementy wychowania obywatelskiego: rozmowy z dorosłymi, odwiedzanie teatrów, sądów, zebrań publicznych, zawodów sportowych czy poetyckich. W miastach i wsiach były rejestry osób, które ukończyły gimnazjon i tylko one mogły kandydować na stanowiska państwowe. Gimnazjony przygotowywały do służby wojskowej. Osiemnastoletni Ateńczyk zostawał efebem.

    "Kiedy efebowie przejdą to badanie (sprawdzenie, czy miał prawo być wpisany na listę pełnoletnich obywateli), zbierają się ich ojcowie według fyl i pod przysięgą wybierają trzech członków z fyli w wieku powyżej czterdziestu, których uznają za najlepszych i najodpowiedniejszych do kierowania efebami; lud zaś wybiera z pośród nich po jednym z każdej fyli opiekunie (sophronistes) i naczelnego dla wszystkich kierownika (komesmetes) z pośród ogółu Ateńczyków. Ci, zgromadziwszy efebów, obchodzą z nimi najpierw świątynie, a następnie ruszają do Pireusu i pełnią straż jedni w Munichji, drudzy na Akte. Wybiera im też lud dwóch nauczycieli gimnastyki, jako też innych nauczycieli, którzy zaprawiają ich w robieniu bronią, strzelaniu z łuku, rzucaniu oszczepem i miotaniu pocisków z katapulty. Na żywność dają każdemu opiekunowi po drachmie, a efebom po cztery obole każdemu. Każdy opiekun otrzymuje pieniądze od członków swej fyli, zakupuje, co trzeba, dla wszystkich razem (jedzą bowiem wspólnie według fyl) i w ogóle troszczy się o wszelkie inne potrzeby.
    W ten sposób spędzają rok pierwszy. W następnym roku przed zgromadzeniem ludowym, które odbywa się w teatrze, popisują się zręcznością w ćwiczeniach wojskowych, otrzymują od państwa tarczę i włócznię, a potem krążą po kraju i pełnią służbę w strażnicach. Podczas tej dwuletniej służby strażniczej noszą chlamidy (wierzchnie okrycie wełniane, narzucone na plecy i spięte sprzączką z przodu) i nie podlegają żadnym innym obowiązkom obywatelskim. (...) Po upływie dwóch lat wchodzą już w szeregi innych obywateli."

    (Arystoteles, Ustrój polityczny Aten, XLII, 2-5)

  6. Mężczyzna spędzał większość czasu poza domem. Uczestniczył w życiu publicznym polis, załatwiał interesy lub odwiedzał przyjaciół i uczestniczył w wieczornych ucztach. Wyłącznie on zarządzał majątkiem, występował wobec prawa w imieniu żony, małoletnich dzieci i niewolników. Pamiętajmy, że tylko on posiadał pełnię praw politycznych.
    Kobieta zostawała przez większą część dnia w domu. Towarzyszyły jej dzieci, niewolnicy, ewentualnie krewni. Jej przeznaczeniem i misją było wydawanie na świat dzieci oraz zarządzanie domem - organizowała prace domowe, czuwała nad kuchnią i spiżarnią, uczestniczyła w kulcie domowym. Tradycyjnie domeną kobiet było tkanie - najczęściej używały owczej wełny i koziej sierści, najdelikatniejsze i najdroższe tkaniny wyrabiały z lnu; bawełnę i jedwab importowano w postaci gotowych materiałów. Do ulubionych zajęć kobiet należały pogawędki z przyjaciółkami i sąsiadkami.
    Młoda, dobrze urodzona dziewczyna ateńska większość czasu spędzała w kobiecej części domu. Wychodziła z niej wyłącznie w czasie świąt lub po osobiste zakupy (zawsze w towarzystwie służącej). Jej wychowywanie najczęściej ograniczało się do rad matki i piastunki.
    Dzieci, tak jak i dzisiaj, zajmowały się głównie zabawą. Chłopcy grali w kostki, znali bąka, jojo, obręcz i różne gry dużą i małą piłką. Dziewczynki ubierały lalki, które mogły siedzieć i ruszać głową. Jednak najbardziej dzieci lubiły "robić to, co robią dorośli" - w ten sposób przygotowały się do przyszłego życia.
    Chłopcy ateńscy od najmłodszych lat uczestniczyli u boku ojców w uroczystościach rodzinnych i publicznych, dziewczynki towarzyszyły matkom. Starszym dzieciom powierzano nawet pewne specjalne funkcje podczas niektórych świąt religijnych - np. noszenie gałązek oliwnych podczas świąt Dionizosa.

  7. Perykles (fot. wikimedia)Okres, kiedy urząd stratega pełnił Perykles nazywany jest "złotym wiekiem". Swoją polityką wzmocnił wpływy Aten w Helladzie, umocnił demokrację ateńską wprowadzając wynagrodzenia dla urzędników i członków Rady Pięciuset. Perykles był inicjatorem rozbudowy Akropolu (Propyleje i Partenon), dokończył budowę "długich murów" łączących Ateny z Pireusem. Na jego czasy przypada rozkwit nauki i sztuki - w Atenach żyli i tworzyli wtedy: Sofokles i Eurypides (tragediopisarze), Fidiasz (rzeźbiarz), Sokrates i Anaksagoras (filozofowie) oraz Herodot (uważany za najstarszego greckiego historyka). Perykles, aby umożliwić ubogiej ludności udział w widowiskach teatralnych, wprowadził zasiłek (teorikon), który potem był wypłacany również przy innych okazjach stając się rodzajem udzielanej przez państwo zapomogi.
    Słynny strateg zmarł w czasie zarazy w oblężonych przez Spartan Atenach, podczas wojny peloponeskiej między Atenami i Spartą o hegemonię w Helladzie. Zwyciężyli Lacedemończycy.

  8. "Myśmy też stworzyli najwięcej sposobności do wypoczynku po pracy, urządzając przez cały rok igrzyska i uroczystości religijne oraz pięknie zdobiąc nasze mieszkania, których urok codzienny rozprasza troski."
    (Tukidydes, Wojna peloponeska, II. 38, mowa Peryklesa)

    Żadne z miast świata antycznego nie miało kalendarza tak bogatego w święta, jak Ateny. Święta, które zawsze miały znaczenie religijne były okazją do wspólnego radowania się, udziału w zbiorowych korowodach, obrzędach, grach i igrzyskach. Uczestniczyli w nich wszyscy - młodzi i starzy, mężczyźni i kobiety, wolni i niewolnicy. Oczywiście były różne święta: rodzinne, miejskie i ogólnogreckie. Te największe trwały wiele dni i łączyły się z okazałymi widowiskami - procesjami, zawodami (nie tylko sportowymi...), ofiarami, w czasie których zabijano dziesiątki zwierząt, oraz bankietami dla całej społeczności. Jednak charakter świąt różnił się w zależności od bóstwa.
    Na cześć Ateny - opiekunki polis - co cztery lata, w sierpniu, obchodzone były Panatenaje. Miasto i agorę przemierzała wówczas wspaniała procesja kierując się na Akropol, by złożyć tam w darze bogini święte dary z najcenniejszym pośród nich, wyhaftowanym dla bogini peplosem (wierzchnia szata kobiet, długa, obficie fałdowana z jedno- lub wielobarwnej wełny, często bogato zdobiona haftami). W organizowanych wtedy igrzyskach sportowych nagrodą dla zwycięzców była oliwa dawana we wspaniale zdobionych amforach.
    Rokrocznie końcu marca urządzano na cześć boga wina Wielkie Dionizja. Sam Dionizos (oczywiście jego posąg) uczestniczył w procesji, wśród aktorów, głośnych dźwięków trąb i wesołych okrzyków. W ramach tego święta organizowano konkursy muzyczne, poetyckie oraz teatralne, w których o palmę pierwszeństwa walczyli twórcy tragedii i komedii.