+ Pokaż spis treści

Arkadia

Krajobraz Arkadii, mal. Jan Frans van Bloemen (fot. Wikimedia)Arkadią nazywali starożytni Grecy zacofaną cywilizacyjnie krainę zamieszkałą przez ludy pasterskie, znajdującą się na Półwyspie Peloponeskim (południowa Grecja).

Poeta rzymski Wergiliusz nadał Arkadii nowy, poetycki sens w IV eklodze. Odtąd w literaturze ta grecka kraina jest synonimem miejsca położonego z dala od zgiełku miasta i cywilizacji, gdzie ludzie mogą prowadzić spokojne, szczęśliwe życie w bliskim kontakcie z naturą. Arkadia - kraina wiecznej wiosny, pozwalała swoim mieszkańcom, uwolnionym od ciężkiej pracy i znoju, podejmować refleksje nad życiem i przemijaniem. Dlatego Arkadia była uważana za krainę poezji i sztuki - zajęć godnych człowieka, służących samodoskonaleniu się.

W opowieściach mitologicznych o czterech wiekach ludzkości, wyspach szczęśliwych i szczęściu utraconej bezpowrotnie, zamierzchłej przeszłości wyraża się tęsknota za życiem wolnym od trosk, wojen i trwogi.

W literaturze chrześcijańskiej Europy Arkadia stała się synonimem Edenu, z którego pierwsi ludzie zostali wygnani. W średniowieczu uważano Wergiliusza za proroka, który wieszczył ponowne przyjście "złotego wieku". Wiązano tę przepowiednię z narodzeniem, śmiercią i ponownym przyjściem Chrystusa.

Arkadia jest częstym motywem sztuki renesansu, baroku i oświecenia. Sielanka renesansowa i sentymentalna, literatura utopijna, pieśni pasterskie, malarstwo i rzeźba rokokowa nawiązują będą do mitu arkadyjskiego i znaczeń, które on niesie. Częsty motyw malarski - pasterz na tle ruin duma nad przemijaniem i marnością tego świata - jest odwołaniem wprost do wyobrażeń arkadyjskich. Arkadia to nie radość, miłość i beztroska jedynie, ale także twórcza refleksja, zaduma, która każe mędrcowi wybierać życie proste. 

  1. W twórczości polskich poetów renesansowych (opiewających życie na wsi, w bliskim kontakcie z naturą, pełne radości, jakie niesie żywot szlachcica - ziemianina) widać wpływ arkadyjskich wyobrażeń. Mikołaj Rej w "Żywocie człowieka poćciwego" daje wzór życia szlachetnego i szczęśliwego. Życie zgodne z rytmem przyrody, radość z darów każdej z por roku uszlachetnia człowieka i pozwala mu na osiągnięcie ideału - "poćciwości", synonimu łacińskiego pojęcia "virtus", tłumaczonego przez Kochanowskiego jako "cnota". Bliskie są te pojęcia stoickim wyobrażeniom o życiu etycznym i epikurejskiemu, ascetycznemu czerpaniu przyjemności z tego, co daje nam natura. Podobną pochwałę życia wiejskiego znajdziemy w "Pieśni Świętojańskiej o Sobótce" Jana Kochanowskiego i w wielu jego fraszkach.

     
  2. Szymon Szymonowic to twórca nazwy sielanka, która zastąpiła używane do tej pory terminy: idylla, bukolika, nawiązujące bezpośrednio do mitu Arkadii. Sielanka szybko rozpowszechniła się w literaturze polskiej. Opowiadała ona w formie dialogowej lub lirycznej o życiu pasterzy wśród lasów, łąk, pól, strumieni, o ich miłosnych przeżyciach, radościach i beztrosce ich egzystencji. Najbardziej znana sielanka Szymonowica - "Żeńcy" - zdaje się przeczyć temu, co zostało wyżej powiedziane. Realistyczny obraz wsi, znoju i pracy pod czujnym okiem surowego dworskiego rządcy jest jednak wyrazem tęsknoty za utraconym szczęściem Arkadii. Twórcy sielanek konwencjonalnych przedstawiają w swych utworach świat marzeń. Dlatego sceneria miłosnych igraszek i radości pasterzy tak daleka jest od realizmu.

     
  3. Sentymentalizm przyniósł nową falę utworów o charakterze sielankowym, arkadyjskim. J. J. Rousseau - twórca sentymentalizmu - zwrócił się przeciw cywilizacji i rozumowi. Uważał, że człowiek z natury jest dobry, a cywilizacja jedynie go deprawuje. Głosił wyższość praw serca nad prawami rozumu, wzywał do powrotu do natury, gdzie człowiek odnajdzie zagubioną szlachetność i niewinność. Moda sentymentalna rozpowszechniła się w całej Europie. W Polsce poeci sentymentalni znaleźli mecenasów w osobach Izabeli i Adama Czartoryskich, którzy w Puławach stworzyli ośrodek kultury sentymentalnej z pięknym parkiem w stylu angielskim. Do najbardziej znanych polskich poetów tego nurtu należą Franciszek Karpiński, autor sielanki "Laura i Filon" oraz Franciszek Dionizy Kniaźnin.

     
  4. Arkadią nazwano park sentymentalny, założony pod koniec XVIII wieku pod Łowiczem przez Helenę Radziwiłłową. Sceneria parku, stylizowana na dziką i naturalną, miała pobudzać do rozmyślań i stanowić tło dla lektury czułostkowej literatury epoki.

     
  5. Mit arkadyjski właściwie nie znajduje kontynuacji w literaturze poromantycznej. Elementy sielanki znajdziemy jeszcze w poemacie Adama Mickiewicza. "Pan Tadeusz" według pierwotnych zamysłów twórcy miał być sielanką. Wyobraźnia i tęsknota autora wystylizowały przyrodę litewską i życie szlachty w "kraju lat dziecinnych" na podobieństwo krainy szczęśliwej, gdzie życie toczy się w zgodzie z naturą i boskimi nakazami. Ale świat Soplicowa, podobnie jak arkadyjskie szczęście, leży w sferze tęsknot i marzeń.

     
  6. W tradycję arkadyjska wpisuje się w pewnym sensie panteistyczna wizja świata zaprezentowana przez Edwarda Stachurę ("Gloria", "Sanctus"). Poeta ten uważa przecież, że cywilizacja unieszczęśliwia człowieka ("Piosenka dla robotnika rannej zmiany"), a ukojenie może mu przynieść tylko ucieczka na łono nieskażonej natury ("Biała lokomotywa").