+ Pokaż spis treści

Arabowie


Arabowie      1. Arabowie to ludność semicka mówiąca językiem arabskim. Pierwotnie zamieszkiwała Półwysep Arabski. Według tradycji dzielili się na południowych i północnych. Arabowie południowi zamieszkiwali, w południowo-zachodniej części Półwyspu - tzw. Arabii Felix (łac.- Szczęśliwej), gdzie stworzyli znaną tylko z wykopalisk archeologicznych, bogatą cywilizację, opartą na wysoko rozwiniętym rolnictwie (m.in. system irygacyjny z tamą w Marib k. Sany). Powstałe tam państwa, m.in. Saba, Kataban, Main - ich początki sięgały już w XV w. p.n.e., eksportowały nad M. Śródziemne pachnidła, korzenie i złoto oraz kontrolowały szlaki handlowe z Indii do Mezopotamii. Cywilizacja Arabów południowych upadła w VI wieku n.e. Arabowie północni zamieszkiwali pozostałe części półwyspu, nazywane Arabia Deserta (pustynna) i Arabia Petrea (skalista). Byli przede wszystkim koczownikami - beduinami. Północna część Arabii przeżyła podboje rzymskie, bizantyjskie i perskie.

      Współcześnie Arabami nazywamy ludność uznającą za ojczysty język arabski, ukształtowaną historycznie na skutek zmieszania się koczowniczych plemion beduinów z ludnością podbitych przez nich w VII wieku terytoriów i zarabizowaną w wyniku wielowiekowego oddziaływania religii najeźdźców, islamu i ich języka.

 

Arabska pustynia ma różne oblicza, trudno ją sobie wyobrazić bez 'okrętu pustyni' - wielbłąda

      2. Większość terenów Półwyspu Arabskiego to obszary pustynne lub półpustynne. Ziemię można było tam uprawiać jedynie na wybrzeżach, gdzie opady były obfitsze. Ludność tej ubogiej krainy zajmowała się głównie pasterstwem, wędrując z miejsca na miejsce w poszukiwaniu wody i paszy.
Arabia południowa to kraina górzysta i żyzna, Arabia północna była krainą piasku i skał, usianą oazami palm daktylowych. Wciśnięta między Morze Czerwone, Zatokę Perską i Ocean Indyjski Arabia miała styczność z krajami o starych cywilizacjach Egiptem faraonów, Etiopią i Jemenem, Królestwem Saby, Syrią, Palestyną - gdzie narodził się Chrystus, z Mezopotamią, skąd promieniowała kultura sumeryjska i babilońska, a także z Persją - kolebką zoroastyzmu. Przez Półwysep Arabski przebiegały w starożytności ważne szlaki handlowe łączące Indie, Środkowowschodnią Afrykę z wybrzeżami Morza Śródziemnego. Wzdłuż i na skrzyżowaniach szlaków rozwijały się miasta i osady handlowe. W VI wieku ważną rolę odgrywało miasto Mekka, która była miejscem ogólnoarabskiego kultu Czarnego Kamienia.

Czarny Kamień znajdował się w świątyni Al.-Kaaba ("dom Boga"), którą według tradycji wzniósł Adam, zniszczył Potop, odbudował Abraham (Ibrahim) i jego syn Izmael (Isma'il); Czarny Kamień to meteoryt, który jak wierzyli Arabowie, został przyniesiony przez archanioła Gabriela (Dżibrila), zaś w Al.-Kaaba osadził go Izmael.

Mekkańczycy żyli więc nie tylko z handlu, ale również z licznych pielgrzymek przybywających z obszaru całej Arabii. Koczujący na pustyni Arabowie - beduini szukając środków do życia uciekali się również do napadów i grabieży, a nawet porywali kobiety i dzieci, by sprzedawać je do niewoli.

      3. Zarówno Arabowie mieszkańcy miast, jak beduini byli na ogół członkiem złożonego z około 10 rodów plemienia. Pamięć o wspólnych przodkach przekazywano z ojca na syna. Były to społeczności egalitarne, rządzące się według niepisanego kodeksu uznającego zasadę wspólnej własności, oddania oraz solidarności. Życie na pustyni stawiało przed nimi konieczność przestrzegania zasad gościnności, a także krwawej zemsty.
Z czasem jednak rozwój handlu karawanowego oraz związane z tym gromadzenie bogactw przyczyniało się do łamania zasad równości i solidarności - obok ubogich i maluczkich żyli bogacze.

      4. Arabowie oddawali cześć 360 bóstwom - idolom, z których szczególne miejsce zajmował czczony w Al.-Kaaba wielki bóg Hubal oraz m.in. boginie Al-Lat ("boginię") i Al-Uzza ("bardzo potężną") czy Manat, która swoimi nożycami przecinała nici losu. Wierzyli również w zabobony i obawiali się duchów (dżinnów).

      5. "Nie ma Boga prócz Allaha, a Mahomet jest wysłannikiem Boga"
(Wyznanie wiary muzułmanina, Koran, VII, 172)

      Mahomet (Muhammad1 Ibn Abd Allah) pochodził z mekkeńskiego plemienia Kmajszytów. Urodził się ok. 570 r. w Mekce. Wcześnie osierocony przez rodziców2 był wychowywany przez stryja Abu Taliba, z którym często wyruszał z karawanami. Wedle tradycji muzułmańskiej, pewnego dnia w drodze do Syrii, spotkali chrześcijańskiego mnicha Bahirę, który ujrzał w wizji nad głową chłopca aureolę i powiedział: "Tyś jest wysłannikiem Boga, Prorokiem zapowiadanym w Biblii".
Mahomet przyjęty w wieku młodzieńczym na służbę do bogatej wdowy Chadidży, organizował jej handlowe wyprawy, wkrótce ją poślubił.3
Wiele czasu spędzał na medytacjach i modlitwach w grocie na górze Hira, niedaleko Mekki. Tam miało miejsce pierwsze objawienie4, przekazane przez archanioła Gabriela, który rzekł: "Tyś jest Wysłannikiem Boga, Prorokiem Allaha".

Mahomet zaczął głosić, powołując się na swoje prorocze wizje, zasady nowej monoteistycznej religii. Początkowo wśród najbliższych, później rozszerzał krąg ludzi, których nauczał. Jednak znaczna część, zwłaszcza bogatszych, mekkeńczyków przeciwstawiała się jego naukom, obawiając się, że dyskredytacja idoli doprowadzi do zaniechania pielgrzymek do Mekki i stracą przez to poważne źródło dochodów. Śmierć stryja, później żony, sprawiła, że w 622 r. wraz z 75 towarzyszami uciekł z Mekki i schronił się w Jasribie, który przyjął nazwę Medyna - Miasto Proroka[5]. Tam Mahomet, do którego zaczęli się przyłączać coraz liczniej Arabowie, stworzył pierwsze miasto muzułmańskie (jego zwolennicy nadali sobie miano muslimum - "poddanymi woli boga"), zaś z innymi plemionami arabskimi zawarł układy zwane Konstytucją Medyny. Stoczywszy kilka bitew z mekkeńczykami w 630 r. na czele swoich zwolenników triumfalnie wkroczył do Mekki. Obalił idole, a świątynię Al.-Kaaba przeznaczył Bogu jedynemu - Allahowi. Zmarł nagle w 632 roku. po powrocie do Mekki z pielgrzymką, zwaną "pożegnalną". Jeszcze przed śmiercią nadał starym rytuałom nowy sens, a religijnym centrum islamu ustanowił Mekkę. Pozostawił wspólnotę Arabów wyposażoną w objawione prawa, a Arabię zjednoczoną według jednej idei, jednak nie wyznaczył swego następcy.

 
6.

  1. W imię Boga Miłosiernego, Litościwego!
  2. Chwała Bogu, Panu światów.
  3. Miłosiernemu, Litościwemu,
  4. Królowi Dnia Sądu
  5. Oto Ciebie czcimy I Ciebie prosimy o pomoc
  6. Prowadź nas drogą prostą,
  7. "Drogą tych, których obdarzyłeś
    Dobrodziejstwami; nie zaś tych,
    Na których jesteś zagniewany,
    I nie tych, którzy błądzą"

(Koran, Sura I Al.-Fatiha - "Otwierająca"; ta wstępna Sura za życia Proroka nazywana była również Sab al.-Masani "Siedem wersetów do powtórzenia [w modlitwie]"; wszystkie cytaty z Koranu w przekładzie J. Bielawskiego)

Islam ("całkowite poddanie się Bogu") jest religią głoszącą wiarę w jedynego Boga - Allaha. Jest "wspólnotą Proroka".

"Panie nasz !
Uczyń nas całkowicie poddanymi Tobie (muslimum - "muzułmanami"),
A z naszego potomstwa naród Tobie całkowicie oddany !"

(Koran, II, 128)

     Jedyną wykładnią prawd wiary i liturgii jest "Koran" (Al.-Our'an - "recytacja", nazwa ta przypomina, że wspólnota powinna recytować "Koran" do dnia Sądu Ostatecznego), święta księga islamu. Jak mówi tradycja został objawiony Prorokowi przez samego Allaha, za pośrednictwem archanioła Gabriela w latach 610-632. Dopiero po śmierci Mahometa wszystkie nauki spisano, a ostateczną redakcję ustaliła ok. 650 r. specjalna "komisja" pod kierownictwem sekretarza Proroka Zaida Ibn Sabita. Od tego czasu tekst "Koranu" pozostaje w zasadzie w niezmienionej postaci. Składa się z 114 sur (rozdziałów), które po "Otwierającej" uporządkowano od najdłuższej do najkrótszej. Koran zawiera prawdy religijne, przepisy kultowe i praktyki rytualne, jak również przepisy prawa cywilnego i karnego, pokoju i wojny, norm etycznych, a nawet "dobrego wychowania". Spotykamy w nim także wyjątki narracyjne ze Starego i Nowego Testamentu, a wśród nich m.in. stworzenie świata, Adam i Ewa, Kain i Abel, Noe, Abraham, Loth, Józef, Mojżesz, Jonasz, Jezus i Marjam (Matka Jezusa) i inne.

      Drugim obok Koranu źródłem doktryny, wiary i religijności w islamie jest Sunna, czyli opis zdarzeń z życia Proroka i zbiór jego wypowiedzi, które składają się na tradycję.
Na Sunnie i Koranie opiera się prawo muzułmańskie - szari'at.

        Islam jest religią bardzo prostą. Nie ma kościoła jako instytucji, sakramentów, duchowieństwa. Kalif (następca Proroka) był tylko reprezentantem władzy świeckiej i stróżem religii. Wierny samotnie staje w obliczu Boga. Zobowiązany jest do wypełniania pięciu podstawowych powinności - filarów wiary.

 

  • Pierwszy - wyznanie wiary jest również aktem nawrócenia i polega na wyrecytowaniu słów: "Nie ma innego boga prócz Allaha, a Mahomet jest wysłannikiem Boga"

  • Drugi - modlitwa, poprzedzona ablucjami (oczyszczeniem), musi być odmawiana pięć razy dziennie: o świcie, w południe, po południu, o zachodzie słońca i po zapadnięciu nocy; a w każdy piątek (dzień Pana) nakazana jest wspólna południowa modlitwa w meczecie (masdżid) pod kierunkiem imama, którym w razie potrzeby może być każdy wierny, który zna obowiązujący przy modlitwie ceremoniał wybijania pokłonów. Modlitwa jest aktem oddania czci (a nie błaganiem lub lub prośbą), można ją odbywać w każdym miejscu po odpowiednim "uświęceniu", czyli rozłożeniu kocyka lub nakreśleniu na ziemi koła, które mają podkreślić odosobnienie modlącego się. Musi być on zwrócony w stronę Mekki.

    "Mów: On - Bóg Jeden, Bóg Wiekuisty!

    Nie zrodził i nie został zrodzony!

    Nikt Jemu nie jest równy!"

     

     

    (Koran, Sura CXII - Wyznanie Jedności [Boga])

     

     

  • Trzeci - w miesiącu ramadan od świtu do zachodu słońca wierny musi zachować post i abstynencję.

     

  • Czwarty - jałmużna zagwarantowana prawnie, czyli specjalny podatek płacony przez zamożnych, by wspomóc ubogich.

     

  • Piąty - pielgrzymka do Mekki, którą każdy muzułmanin powinien raz w życiu odbyć.

 

      Muzułmanie wierzą, że istnieje jeden jedyny Bóg (Allah to po arabsku "Bóg"). Jest Stworzycielem wszystkiego, nic nie istnieje bez Jego woli. Każde zjawisko jest dziełem Boga, ustala losy wszystkich istot. Istnieją anioły, a zwłaszcza Gabriel - posłaniec, Michał czuwający nad światem, Israfil, który zadmie na Sądzie Ostatecznym, a każdy człowiek ma dwa anioły stróże. Szatan jest upadłym aniołem, który nie był posłuszny Bogu. Wyżsi niż anioły są Prorocy: Adam, Noe (Nuh), Abraham (Ibrahim), Mojżesz (Musa - przywiózł Torę), Dawid, Salomon (Sulejman), Józef (Jusuf), Jezus (Isa - był natchnieniem Ewangelii, a jego Matka, Maryja Panna [Marjam] otoczona jest wielką czcią).

      Wszystkich czeka Sąd Ostateczny: dobrzy pójdą do raju, złych pochłonie nienasycony ogień piekła.

      Nakazy i zakazy obejmują także życie społeczne. Obowiązkiem mężczyzny jest się ożenić, przy czym może mieć kilka żon pod warunkiem sprostania ich potrzebom i równego ich traktowania.

Koran np. przewiduje ucięcie ręki złodziejowi. Zabrania jedzenia wieprzowiny i picia alkoholu.

 

      7. Mahomet dokonał zjednoczenia Arabów i stworzył państwo teokratyczne, czyli takie, w którym władza świecka i duchowna są połączone, a dominują cele religijne. Po jego śmierci, za panowania pierwszych kalifów, rozpoczęła się ekspansja arabska na sąsiednie kraje. W 635 roku zaatakowali bizantyjską Syrię, w 639 roku Egipt, który podbity został do 643 roku. Następnie wojska arabskie ruszyły na zachód i podbiły północną Afrykę oraz na wschód, gdzie podporządkowały sobie Persję. Na początku VIII wieku rozpoczęli podbój Hiszpanii, która opanowali w ciągu kilku lat. Dalszą ekspansję w Europie powstrzymała klęska Arabów pod Poitiers w 732 roku, gdzie zostali pokonani przez Franków pod dowództwem Karola Młota. Równocześnie w latach 707-715 Arabowie zajęli Turkiestan, a następnie opanowali obszary nad środkowym i dolnym Indusem.

 

      Kalifat (od rządzącego państwem kalifa) paradoksalnie wraz ze wzrostem potęgi zaczął przeżywać kryzys wewnętrzny. Nastąpiło ograniczenie władzy kalifa na rzecz urzędnika zwanego wezyrem oraz wzmocnienie uprawnień i pozycji namiestników prowincji - emirów. Od połowy VIII wieku prowincje zaczęły żyć własnym życiem politycznym. Pierwsza oderwała się Hiszpania, w IX wieku powstały emiraty w Maghrebie, Egipcie, Choresanie, Turkiestanie, pn. Mezopotamii, Syrii i Azerbejdżanie. Emirowie Hiszpanii i Egiptu ogłosili się kalifami. Od X wieku państwa arabskie zaczęły ulegać agresji tureckiej - w 1258 roku władca mongolski Hulagu - Chan zdobył Bagdad, a w Hiszpanii trwała rekonkwista zakończona w 1492 roku zdobyciem ostatniej posiadłości arabskiej na Półwyspie Iberyjskim - emiratu Grenady. Północna Afryka dostała się w ręce tureckie w XVI wieku.

 

      8. Podboje arabskie były jednocześnie rozszerzeniem islamu. Arabowie nikomu nie narzucali swojej religii, nie prześladowali innowierców, zachowali swobodę wyznania. Jednak wyznawcy innych religii musieli płacić specjalny podatek (haracz) i pogłówne, co m.in. sprawiło, że po pewnym czasie ludzkość podbitych krain zaczęła przechodzić na islam.

Wewnątrz muzułmanów zaczęły wykształcać się dwie tendencje, nota bene istniejące do dnia dzisiejszego, które nie podważyły fundamentalnych zasad religii (jedynego Boga i posłannictwa Mahometa). "Ludzie tradycji i wspólnoty" (sunnici) uznawali prawomocność władzy pierwszych kalifów i podporządkowanie przywódcy politycznemu o ile nie odstępuje od Prawa Bożego. Stanowili większość wspólnoty. Nie uznawali "sekt". Opierali się na "zgodności" wspólnoty.

Szyici - zwolennicy zięcia Mahometa Alego uważali, że następcy Proroka muszą wywodzić się spośród jego rodziny (czyli od Alego, Fatimy i ich synów). Imam (odpowiednik kalifa) musiał być potomkiem Alego, posiadającym szczególne namaszczenie boskie czyniące go bezgrzesznym. Był nieomylny, zatem tylko on miał przywilej objaśniania i kierowania wspólnotą. Ostatni z imamów (w zależności od odłamu szyityzmu siódmy lub dwunasty) nie zmarł, lecz zniknął w tajemniczy sposób i powróci kiedyś aby zaprowadzić sprawiedliwość - niektóre odłamy szyityzmu nazywają go mahdim - "oczekiwanym mesjaszem".

      Islam, początkowo religia Arabów, stał się religią uniwersalną. Kolejne okresy podbojów rozprzestrzeniły go na północną Afrykę, Hiszpanię, Bliski Wschód, Indie, Europę, Kaukaz a od XIX wieku w głąb "czarnej" Afryki. Obecnie liczbę wyznawców Allaha szacuje się na ponad 1 miliard.

 

      9. W miastach Syrii, Palestyny i Egiptu Arabowie zetknęli się z kulturą grecką. Wywarła ona na nich tak duże wrażenie, że tłumaczyli na arabski wiele greckich dzieł. Wśród nich pierwsze miejsce zajmowały pisma Arystotelesa, którego filozofia stała się podwaliną rozważań filozofów arabskich - to właśnie Arabom zawdzięczamy znajomość wielu pism Arystotelesa, które zachowały się jedynie w arabskich tłumaczeniach; najwybitniejszymi średniowiecznymi arabskimi filozofami byli Al-Kindi, Al-Farabi, Awicenna i Ibn Badżdża.. Arabów interesowała również grecka matematyka, astronomia, medycyna. Fascynowała ich kultura indyjska - m.in. stamtąd pochodzą cyfry zwane przez nas arabskimi. Dzięki Arabom trafił z Chin do Europy papier. Łącząc, wchłaniając i upowszechniając kultury różnych ludów odegrali ważną rolę pośredników pomiędzy różnymi cywilizacjami. Zwróćmy jednak uwagę, że mimo lokalnych wariantów kultura arabska miała jednolity charakter. Bardzo duże znaczenie miał tutaj fakt, że na ziemiach zajętych przez Arabów upowszechnił się język arabski i islam. Pamiętać należy, iż kultura arabska była bardzo wyrafinowana, a świat arabski był przede wszystkim światem miast, o wiele bogatszym niż ówczesna Europa.

 

 

 




1 Muhammad znaczy "wielce chwalony [przez Boga (Allaha)]"

2 ojciec zmarł jeszcze przed narodzeniem syna, matka gdy miał 6 lat. Mahomet był synem Abd Allaha, wnukiem Abd al-Muttaliba, przywódcy rodu Haszymitów

3 w 595 r, Chadidża była starsza od Mahometa o lat 15, według przekazów ich pożycie było szczęśliwe, mieli kilkoro dzieci, wszyscy chłopcy zmarli, zaś jedna z córek, Fatima, poślubiła Alego - oboje, córka i zięć, odegrali niepoślednią rolę w późniejszych dziejach islamu.

4 Wedle tradycji w 611 r., gdy Mahomet skończył 40 lat.

5 tak rozpoczęła się hidżra - "emigracja", a zarazem nowa era w dziejach Arabów