A A A

rodzina wyrazów



W poprzednich rozdziałach była mowa o tym, że ustalanie pochodzenia wyrazów prowadzi do tworzenia całych łańcuszków zależności. Powstałe w ten sposób grupy nazywamy rodzinami wyrazów, a tworzące je wyrazy - wyrazami pokrewnymi. Przypomnijmy przykład:

góra > gór-al > góral-ka

Pierwszy wyraz z tego szeregu nie da się już podzielić na części słowotwórcze, bo nie jest wyrazem pochodnym. Taką najmniejszą, niepodzielną podstawę słowotwórczą nazywamy rdzeniem. W tym wypadku jest nim tylko cząstka gór-, gdyż odrzuciliśmy końcówkę fleksyjną. Rdzeń jest obecny we wszystkich bez wyjątku wyrazach danej rodziny, to na nim właśnie opiera się ich pokrewieństwo.
Powiększmy teraz naszą rodzinę:



Zauważ, że pojawił się w niej wyraz górzysty, w którym rdzeń przyjął postać górz-. Do istnienia wymiany r:rz zdążyłeś się już na pewno przyzwyczaić, wykorzystujesz ją jako jedną z reguł ortograficznych. Wymiany takie nazywamy obocznościami. Można je oczywiście wytłumaczyć, jeśli zna się dobrze historię języka polskiego. Uczniowie szkoły podstawowej i gimnazjaliści nie muszą jednak wgłębiać się w przeszłość polszczyzny, więc wystarczy, jeśli zaakceptujesz istnienie tego rodzaju wymian i spróbujesz zorientować się, co na co może się wymieniać. Przede wszystkim zapamiętaj, że samogłoski wymieniają się wyłącznie na samogłoski, a spółgłoski na spółgłoski.
Oto najczęściej spotykane oboczności samogłoskowe:

  • e : o (żenić się : żona);
  • e : a (wierzyć : wiara);
  • o : ó (stół : stołek);
  • ę : ą (wąż : wężyk);
  • e : 0 (owies : owsiany);

Wśród spółgłosek najczęściej spotykamy wymiany twardej na miękką, np.: b : b', s : ś, t : ć, d : dź (żaba : żabi, rosa : rosić, złoty : złocisty, rada : radzić). Ponadto wymianie ulegają następujące pary spółgłosek twardych:

  • d : dz (chód : chodzenie);
  • d : dż (jazda : jeżdżenie);
  • t : c (opłata : opłacenie);
  • k : cz (płakać : płacz);
  • ch : sz (mucha : muszka);
  • g : ż (noga : nożny);
  • l : ł (mały : malutki);
  • r : rz (morski : morze).

Ćwiczenia
Wpisz swój adres e-mail:
Jeśli mail z linkiem aktywacyjnym nie dotrze w ciągu 24 godzin, prosimy o poinformowanie nas o tym na adres mapptipe@edukator.pl.