wstęp

CZYM JEST ARCHEOLOGIA ?

"Kim jesteś i co tu robisz?" - Pytam, a on zdziwiony Rzekł, słowa sącząc powoli...: "Skorup tu mnóstwo gdzieś leży Z epok obrosłych dziś w kurz. Muszę je znaleźć, pomierzyć I w głąb, i wszerz i wzdłuż. ....................................... "Powiedz, gdzie oni tu żyli! Kiedy, dlaczego i jak?". "Przed pięciu tysiącami lat - Tłumaczył mi łagodnie - Najlepiej wyglądał nasz świat I ludzie żyli godnie. "Powiedz, jak żyjesz, odludku? Co do roboty tu masz?". "Na ślady ludzi poluję, Na dzieła człowieczych rąk, Potem je fotografuję I w pakach odsyłam stąd. Za złoto ich nie sprzedaję Ani za złą mamonę, Lecz do muzeów oddaję; Tam miejsce im sądzone.

(Fragmenty wiersza Agaty Christie Mallowan "Spotkanie na tellu" w przekładzie Anny Bańkowskiej, zamieszczonego we wspomnieniach autorki zatytułowanych "Opowiedzcie jak tam żyjecie", Warszawa 1999.)

	[1] Ogólny widok na ruiny cytadeli w Nimrud - starożytne Kalhu, stolica Asyrii w IX wieku przed Chr. Na pierwszym planie mury świątyni boga Nabu; w głębi ruiny zikkuratu zaś przed nim po lewej rekonstruowane pozostałości pałacu króla Aszur-nazir-apli II (883-859 przed Chr.).

      Przytoczone fragmenty wiersza w lapidarny sposób ujmują istotę pracy archeologa. Agata Christie Mallowan, znana autorka powieści kryminalnych, była żoną Maxa Mallowana, wybitnego angielskiego archeologa prowadzącego badania na obszarze starożytnej Mezopotamii, towarzyszyła mu w wykopaliskach w dorzeczu Haburu (1935-39) oraz w latach 50-tych w odkopywaniu Nimrud - stolicy Asyrii w IX w. przed Chr. [fot. 1 i 2]

      Termin archeologia wywodzi się z języka greckiego archaios (dawny) i logos (słowo, nauka) - "nauka o rzeczach dawnych" i w tym szerokim znaczeniu stosowany był do XVIII w. Pod koniec XVIII w. nastąpiło zawężenie jego użycia i zaczęto tak nazywać dyscyplinę nauki, badającą metodą wykopalisk, materialne pozostałości przeszłości człowieka. Przedmiotem zainteresowania archeologa jest każda rzecz wykonana przez człowieka - od prostego narzędzia - po złożone urządzenie, od prymitywnego domostwa i pochówku - po pałace, świątynie i wspaniałe grobowce - od najstarszych, datowanych na ok. 2 miliony lat temu, kamiennych narzędzi, poprzez egipskie piramidy [fot. 3], ruiny rzymskich miast, średniowieczne zamki i kościoły - po całkiem współczesne relikty przemysłowe.

	[2] Relief z przedstawieniem skrzydlatego geniusza opiekuńczego. Dekoracja ściany w pałacu asyryjskiego króla Aszur-nasir-apli II (883-859 przed Chr.) w Nimrud. Nawet wspólcześnie zabytki te są narażone na zakusy złodzieji. Wycięty fragment reliefu został wstawiony z powrotem po odzyskaniu go z rąk rabusiów.

      Praca archeologa - mimo, że powszechnie kojarzona jest z wykopaliskami - w dużo większym wymiarze jest pracą za biurkiem, wymagającą opisywania, klasyfikowania i analizowania znalezisk. Dokładny i możliwie obiektywny opis stanowi bowiem podstawę pracy archeologa. Jest też punktem wyjścia dla następnego kroku, będącego zasadniczym celem pracy archeologa - a mianowicie umieszczenia odkrytych, materialnych pozostałości w ich historycznym kontekście. Ten etap pracy ma już charakter interpretacyjnego opisu przeszłości człowieka.

      Archeolodzy w coraz większym stopniu korzystają w swojej pracy z metod wypracowanych przez nauki przyrodnicze. Dla interpretacji znalezisk, dla określenia ich kontekstu środowiskowego konieczna jest współpraca, między innymi, z paleozoologami (dla określenia szczątków kostnych zwierząt), paleobotanikami (dla określania pyłków i nasion roślin), geologami czy klimatologami. Metody wypracowane przez nauki techniczne pomagają między innymi w datowaniu najstarszych znalezisk. Najbardziej znana jest tu metoda wykorzystująca rozpad izotopu węgla C-14, nazywaną w skrócie metodą radiowęglową.

      Praca archeologa jest złożona i wymaga dobrego opanowania szeregu specjalistycznych umiejętności. I tak powinien on znać podstawowe zasady
geodezji, rysunku technicznego i architektonicznego, fotografii, powinien umieć odczyścić szkielet i skleić rozbity garnek. Oczywiście często w skład misji archeologicznej wchodzą przedstawiciele wymienionych specjalności, ale nie zawsze są po temu możliwości, choćby finansowe. W pierwszym etapie pracy archeolog jest przede wszystkim rzemieślnikiem, wykonującym różne wyspecjalizowane prace, z których opinii publicznej najbardziej znane są same wykopaliska. Dopiero w drugim, interpretacyjnym etapie, jest historykiem.

	[3] Piramidy w Gizie koło Kairu. Te monumentalne, kamienne konstrukcje były grobowcami egipskich faraonów z okresu Starego Państwa (1 połowa 3 tysiąclecia przed Chr.). Na zdjęciu od lewej: pramida Cheopsa (największa), Chefrena (z zachowaną u czubka kamienną okładziną) i Mykerinosa (najmniejsza).

      Uzasadnienie dla pracy archeologa jest takie samo, jak uzasadnienie dla wszystkich nauk historycznych, a mianowicie - wzbogacenie współczesności przez wiedzę o doświadczeniach i osiągnięciach naszych przodków. Ponieważ archeologia zajmuje się wytworami rąk ludzkich, to podstawowe znaleziska archeologiczne dostarczają przede wszystkim informacji z zakresu kultury materialnej, historii sztuki i technologii; pośrednio jednak zawierają one także informacje o społeczeństwie, w którym powstały, jego religii i gospodarce. Wykopaliska wydobywają również na światło dzienne różnorodne teksty pisane: dokumenty gospodarcze i sądowe, teksty religijne, literackie, naukowe, korespondencję itp. (teksty w piśmie klinowym, hieroglificzne. papirusy itp.). Z bogactwa zawartych w nich treści korzystają różne gałęzie nauki, a także sami archeolodzy do interpretacji dokonanych znalezisk.

      Ta wielowątkowość i szczegółowość badań powoduje, że nie ma archeologa uniwersalnego, który znałby się na wszystkich zagadnieniach związanych z badaniem przeszłości człowieka. Dlatego też archeologia podzieliła się na szereg gałęzi, zmierzających do coraz większego stopnia specjalizacji. Jednym z kryteriów jest podział geograficzno-chronologiczny: archeologia klasyczna (archeologia Grecji i Rzymu), egiptologia (archeologia starożytnego Egiptu), archeologia Starożytnego Bliskiego Wschodu, archeologia Śródziemnomorska, archeologia Ameryki prekolumbijskiej itd. Innym kryterium jest kryterium chronologiczne: archeologia pradziejowa, archeologia biblijna, archeologia średniowieczna, a nawet archeologia epoki przemysłowej.

      Od połowy XIX wieku przyjęło się w nauce nazywać archeologią pradziejową (prehistoryczną) - archeologię zajmującą się badaniami społeczeństw nie znających pisma. (Pismo wynaleziono pod koniec 4 tysiąclecia przed Chr. w Mezopotamii, Iranie i Egipcie. Nieco później pojawiło się ono także w dolinie Indusu i w Chinach, a jeszcze później w Europie - pismo minojskie - ok. 1700 przed Chr.). Jedynym rodzajem źródeł, które informują nas o tych społeczeństwach, są znaleziska pozostałości ich kultury materialnej oraz analiza śladów po środowisku naturalnym, w którym żyli. Te ograniczenia, spowodowały konieczność wypracowania własnych metod, zarówno prowadzenia wykopalisk (np. na niektórych stanowiskach zdejmuje się i dokumentuje warstwy mające po kilka centymetrów miąższości), jak i techniki pobierania próbek (np. flotacja, w celu uzyskania próbek nasion), które na stanowiskach z okresów historycznych (tj. takich, dla których dysponujemy również źródłami pisanymi) są stosowane rzadko lub wcale.