Witaminy są związkami organicznymi o bardzo zróżnicowanej budowie, nie należą do żadnej określonej klasy substancji. Nazwy "witamina" użył po raz pierwszy w roku 1912 polski chemik Kazimierz Funk. Odkrył on w łuskach ryżu substancję zapobiegającą chorobie beri-beri; ponieważ substancja ta - pierwsza odkryta witamina należała do grupy amin, zaproponował nazwę pochodzącą od słów: wita (z łac. vita - życie) i amina. Nazwa ta utrzymała się do dziś, choć inne witaminy nie zawsze zawierają grupę aminową.
WŁAŚCIWOŚCI NIEKTÓRYCH WITAMIN
Witamina A - Poznano ją w roku 1914, ustalając że znajduje się głównie w tłuszczach zwierzęcych, warzywach i owocach, oraz że jej niedobór powoduje tzw. kurzą ślepotę. W postaci czystej udało się otrzymać witaminę A dopiero w latach trzydziestych. Szwajcarski biochemik Paweł Karrer otrzymał za odkrycie tej witaminy nagrodę Nobla (1937 r.). Witamina A występuje w formie podstawowej jako retinol (wyłącznie w produktach pochodzenia zwierzęcego) i w formie prowitaminy - karotenu (występującego w produktach roślinnych i niektórych zwierzęcych).
MARCHEWKA JEST BOGATYM ŹRÓDŁEM KAROTENU, CZYLI PROWITAMINY A
Witamina A jest rozpuszczalna w tłuszczach, dlatego nasz organizm aby ją przyswoić potrzebuje obecności tłuszczu i składników mineralnych w pożywieniu (np. aby uruchomić rezerwy witaminy A z wątroby potrzebna jest obecność cynku, witamina C zapobiega utlenianiu witaminy A). Ponieważ witamina A może być magazynowana w organizmie, nie musimy jej zapasów uzupełniać codziennie. Obecność witaminy A warunkuje prawidłowy stan nabłonków skóry, błon śluzowych, przewodu pokarmowego, płuc, dróg rodnych oraz prawidłowy stan widzenia i procesów wzrostu.
Niedobór witaminy A prowadzi do poważnych zaburzeń chorobowych: osłabienia wzroku, suchości gałek ocznych, pieczenia pod powiekami, wrastania naczyń krwionośnych w rogówkę, zmian w siatkówce i tęczówce, łuszczenia się i rogowacenia skóry, wypadania włosów, stanów zapalne dziąseł.
Witamina A spożywana w nadmiarze działa niekorzystnie i może powodować schorzenia narządu wzroku (wytrzeszcz, oczopląs), tkanki mięśniowej (osłabienie mięśni), przewodu pokarmowego (utrata apetytu, powiększenie wątroby), zaburzenia w układzie nerwowym (nadpobudliwość, niepokój), a także zmiany w układzie kostnym (obrzęki w nasadach kości kończyn). Również wypadanie włosów, pękanie warg i swędzenie skóry może być skutkiem nagromadzenia się w organizmie zbyt dużych ilości witaminy A.
Bogatymi źródłami naturalnymi witaminy A są tłuszcz z wątróbek rybnych (tran), wątroba, marchew, warzywa zielone i żółte, jaja, mleko i przetwory mleczne, witaminizowane margaryny i żółte owoce.
Witamina B1 - tiamina, aneuryna. Bezbarwne kryształy o gorzkim smaku i charakterystycznym zapachu. Jest rozpuszczalna w wodzie, łatwo ulega rozkładowi pod wpływem wysokiej temperatury. Warunkuje prawidłowy stan włókien nerwowych oraz bierze udział w przemianie węglowodanów.
Brak witaminy B1 powoduje zanik mięśni i niedowład (choroba beri- beri). Witamina ta występuje w otrębach, drożdżach, mięsie, wątrobie, ziemniakach, nasionach roślin strączkowych, mleku, jajach.
Witamina B2 - ryboflawina. Wyizolowano ja w latach trzydziestych, jako "żółty ferment oddechowy", z drożdży i mleka, oraz ustalono, że jest składnikiem enzymów oddechowych. Witamina ta syntetyzowana jest przez bakterie i rośliny, natomiast człowiek i zwierzęta muszą ją otrzymywać wraz z pokarmem. Nasz organizm nie magazynuje witaminy B2, ponieważ jest ona rozpuszczalna w wodzie, więc nadmiar wydalany jest z moczem.
Typowymi objawami braku witaminy B2 jest pękanie kącików ust, purpurowy język, obrzęknięte wargi, zmiany zapalne jamy ustnej, zaczerwienione i piekące oczy oraz przetłuszczające się włosy. W latach osiemdziesiątych odkryto, że witamina B2 przedłuża życie krwinek i razem z kwasem foliowym odgrywa ważną rolę w produkcji czerwonych ciałek krwi w szpiku kostnym. Dzienne zapotrzebowanie na witaminę B2 zaspokajają mleko i sery, dobrym źródłem tej witaminy są również zielone warzywa liściaste, pełne ziarno, mięso, podroby, drożdże, jajka. Niektóre leki lub choroby hamują działanie witaminy B2 (choroby tarczycy, kuracja antybiotykowa, przyjmowanie doustnych środków antykoncepcyjnych i niektórych leków uspokajających).
Witamina B6 - pirydoksyna, adermina. Jest to zespół trzech związków, wspólnie działających. Odgrywają ważną rolę w metabolizmie tłuszczy, przemianie białkowej, procesach krwiotwórczych oraz maja wpływ na prawidłowe działanie układu nerwowego. Uważa się również, że sprzyjają walce z otyłością.
Podobnie jak inne witaminy z grupy B, witamina B6 występuje w drożdżach, wątrobie, kiełkach pszenicy, roślinach strączkowych, a także pełnych ziarnach zbóż. Spore ilości tej witaminy znajdują się również w drobiu, rybach, bananach, avocado, ziemniakach i marchewce. Podczas gotowania lub niewłaściwego przechowywania żywności znaczna część witaminy B6 ulega zniszczeniu. W większości przypadków codzienna dieta zapewnia właściwą ilość pirydoksyny, jednak czasem zachodzi potrzeba spożywania dodatkowej ilości witaminy B6. Zażywać ją muszą np. reumatycy zażywający leki z penicilaminą, chorzy cierpiący na zaburzenia wchłaniania, alkoholicy, chorzy na kamienie nerkowe, kobiety zażywające doustne środki antykoncepcyjne i leki z estrogenem, kobiety ciężarne, chorzy zażywający leki ze steroidami.
Objawy niedoboru witaminy B6 są dość trudne do rozpoznania, mogą to być: osłabienie, nadmierna pobudliwość, kłopoty z koncentracją, stany depresyjne, bezsenność, drżenie rąk, popękane usta, trzepotanie powiek, zapalenie jamy ustnej i języka, czasem niedobór ten wiąże się również z zawyżeniem poziomu cholesterolu we krwi, obstrukcją, łupieżem, siwieniem i zmianami skórnymi.
Witamina B6 najlepiej działa w połączeniu z witaminami B1, B2, C, kwasem pantotenowym i magnezem.
Witamina B12 -cyjanokobalamina, kobalamina. Substancja ta występuje w postaci czerwonych kryształków, jest rozpuszczalna w wodzie. Występuje głównie w wątrobie. Niedobór tej witaminy powoduje niedokrwistość. Znalazła zastosowanie do leczenia schorzeń wątroby i jako czynnik przeciwanemiczny.
Witamina C - kwas askorbinowy, warunkuje syntezę włókien tkanki łącznej; jest czynnikiem odpornościowym i odtruwającym; czynna w procesach oksyredukcyjnych, aktywizuje działanie enzymów, bierze udział w syntezie kolagenu, hemoglobiny, krwinek czerwonych. Większość zwierząt i roślin wytwarza ją we własnym zakresie, stanowi witaminę tylko dla ludzi, małp i świnek morskich. Wśród psów ewenementem jest rasa dalmatyńska, której defekt genetyczny uniemożliwia syntezę tego związku.
Zmorą żeglarzy była kiedyś choroba zwana gnilcem czy szkorbutem. Objawiała się ona owrzodzeniem skóry i śluzówek, wypadaniem zębów, bólem mięśni i stawów, osłabieniem i apatią. Wprowadzenie do diety marynarzy świeżych lub kiszonych warzyw i owoców skutecznie leczyło chorobę. Substancją zapobiegającą gnilcowi okazał się kwas askorbinowy. Bogatym jego źródłem są: warzywa i owoce, znajduje się również w mleku, rybach i podrobach.
POMIDORY ZAWIERAJĄ 22 mg WITAMINY C NA 100 g PRODUKTU
Witamina C dobrze rozpuszcza się w wodzie, jej nadmiar w organizmie jest wydalany z moczem. Aspiryna, węgiel leczniczy, nikotyna, ciepło - to głowni wrogowie kwasu askorbinowego. Każdy wypalony papieros niszczy od 25 do 100 mg witaminy C, podczas gdy całkowita ilość zawarta w organizmie wynosi od 1,5 do 3 g.
Witamina D - kalcyferole. Jest to grupa związków o podobnym składzie chemicznym. Obecność witaminy D warunkuje prawidłową gospodarkę wapniem i fosforem oraz prawidłową mineralizację kości.
Niedobór witaminy D powoduje krzywicę u dzieci i odwapnienie kości u dorosłych. Również nadmiar kalcyferolu jest szkodliwy. Witamina D występuje w tranie, maśle, mleku i jajach.
Witamina E - tokoferole. Jest to grupa związków o podobnej budowie. Niedobór witaminy E występuje bardzo rzadko. Witamina ta występuje w kiełkach zbóż, oliwie, sałacie i nabiale. Stosuje się ją w leczeniu bezpłodności, zaniku mięśni, choroby wrzodowej, nadciśnieniu a także w przemyśle spożywczym jako środek zapobiegający jełczeniu tłuszczów.
Witamina PP - kwas nikotynowy, niacyna i amid kwasu nikotynowego, nicynamid. Jest to witamina z grupy B, rozpuszczalna w wodzie.
Niedobór tej witaminy powoduje zaburzenia układu nerwowego i pokarmowego oraz zmiany skórne. Witamina PP występuje w wątrobie, mięsie, drożdżach, ziarnach zbóż i jarzynach.
