Tell Ridżim

Polskie prace w Iraku

	Odsłanianie bogatej zastawy grobowej, w grobie z okresu tzw. kultury 'Niniwa V' (1 połowa 3 tysiąclecia przed Chr) na stanowisku Tell Ridżim w północnym Iraku. ?ącznie znaleziono 32 naczynia ceramiczne, w tym dwa z dekoracją malowaną. Stanowisko badane było przez polskich archeologów w ramach wykopalisk ratunkowych w latach 1984-85.

Tell Ridżim

      Budowa tamy na Tygrysie w okolicy miasta Eski Mosul w północnym Iraku miała spowodować zatopienie doliny Tygrysu w kierunku północno zachodnim i na odcinku o długości ok. 60 km. Z tego powodu Iracka Służba Starożytności zorganizowała w 1982 r. międzynarodową akcję ratunkową pod nazwą Saddam Dam Salvage Project. W akcji tej uczestniczyły też misje Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego, prowadząc wykopaliska na stanowiskach: Tell Raffan, Tell Ridżim oraz Nemrik.

      W latach 1984-1985 na stanowisku Tell Ridżim odbyły się trzy kampanie wykopaliskowe, którymi kierował Piotr Bieliński. Stanowisko leżało na zachodnim, 25 m wysokim, brzegu Tygrysu, w mikroregionie, który od północy ograniczało koryto rzeki, a od południa niewysokie pasmo wzgórz. Na stanowisku odkryte zostały pozostałości typowych dla tego regionu Mezopotamii kultur: uruckiej (2 połowa 4. tysiąclecia p.n.e.), niniwickiej V (1 połowa 3. tysiąclecia p.n.e.), ceramiki chaburskiej (1 połowa 2 tysiąclecia p.n.e.), nowoasyryjskiej (1 połowa i 1. tysiąclecia) i sasanidzkiej (III-IV wiek p.n.e.).

	[1] Tell Ridżim. Grób z okresu sasanidzkiego (III-IV w.)

	[2] Tell Ridżim. Czarki. Brąz. III-IV w. Muzeum w Mosulu.

      W okresie "niniwickim V", sasanidzkim, a także w czasach nowożytnych miejsce to było wykorzystywane jako cmentarz, w pozostałych okresach znajdowały się tu osady. Należy też wspomnieć, że w paśmie wzgórz odkryte zostały kamienne narzędzia z różnych faz paleolitu (150000 -35000 lat p.n.e.).

	[3] Tell Ridżim. Szpile do spinania szat. Brąz III-IV w. Muzeum w Mosulu.

      Cmentarz z okresu sasanidzkiego zawierał groby, które były pochówkami szkieletowymi.[fot. 1] Zmarłych układano w jamie grobowej na prawym boku z podkurczonymi nogami, rękoma zgiętymi w łokciach i dłońmi przy twarzy, która zwrócona była ku północy. Do grobu wkładano naczynia z jedzeniem lub piciem oraz wykonane z brązu czarki służące do picia.[fot. 2] W niektórych grobach znaleziono także brązowe szpile, które najprawdopodobniej służyły do spinania szat. [fot. 3]. Obyczaj wkładania darów grobowych jest świadectwem wiary w życie pozagrobowe.

	[4] Tell Ridżim. Fundamenty budowli nowoasyryjskiej. VIII w. p.n.e.

      Osada z okresu nowoasyryjskiego była źle zachowana z powodu późniejszej erozji stanowiska i w niektórych miejscach kamienie fundamenty jej budowli znajdowały się na powierzchni. [fot. 4] Oprócz licznych fragmentów ceramiki z tego okresu znaleziono też kilka datowanych na VIII wiek p.n.e. asyryjskich pieczęci cylindrycznych zdobionych scenami o tematyce mitologicznej [fot. 5] oraz wykonane z brązu fibule w kształcie ręki zgiętej w łokciu, które służyły jako zapinki do szat [fot. 6].

	[5] Tell Ridżim. Pieczątka cylindryczna i jej współczesny odcisk. Kamień. VIII w. p.n.e. Muzeum w Mosulu

	[6] Tell Ridżim. Fibule nowoasyryjskie. Brąz. VIII w. p.n.e. Muzeum w Mosulu.

	[7] Tell Ridzim. Kamienne fundamenty ścian i bruk dziedzińca budowli z okresu kultury ceramiki chaburskiej. 1 połowa 2 tysiąclecia p.n.e.

      Kilka wieków opuszczenia oddziela w czasie osadę nowoasyryjską od osady z okresu staroasyryjskiego. Materialnym wyróżnikiem stanowisk tego okresu w północnej Mezopotamii jest tzw. "ceramika chaburska". Osada staroasyryjska miała kilka faz użytkowania. Do młodszej fazy należała rozległa budowla z płytowanym kamieniami dziedzińcem, na którym znaleziono dużą liczbę cylindrycznych podstawek pod naczynia. [fot. 7]. Wyjątkowym znaleziskiem było duże naczynie z dekoracją plastyczną, którą tworzyły: para walczących lwów(?), para skorpionów, oraz cztery regularnie rozmieszczone węże, których łebki oparte na wylewie naczynia, jakby zaglądały do jego wnętrza. [fot. 8 i 8a]. Dekoracja była prawdopodobnie związana z tematyką mitologiczną, nie wiemy jednak jakie było przeznaczenie tego wyjątkowego naczynia.

	[8] Tell Ridżim. Naczynie ceramiczne z plastyczną dekoracją. 1 połowa 2 tysiąclecia p.n.e. Muzeum w Mosulu.

	[8a] Tell Ridżim. Fragment naczynia ceramicznego z plastyczną dekoracją - skorpiony. 1 połowa 2 tysiąclecia p.n.e. Muzeum w Mosulu.

<--

	[9] Tell Ridżim. Zestaw 31 naczyń, pochodzących z wyposażenia grobu. Ceramika typu 'Niniwa V'. 1 połowa 3. tysiąclecia p.n.e. Muzeum w Mosulu

	[10] Tell Ridżim. Zestaw czarek. Ceramika typu 'Niniwa V'. 1 połowa 3. tysiąclecia p.n.e. Muzeum w Mosulu.

	[11] Tell Ridżim. Grób kultury ceramiki 'Niniwa V'. 1 połowa 3. tysiąclecia p.n.e.

      Osada staroasyryjska założona została na miejscu cmentarzu kultury ceramiki "Niniwa V", która istniała w północnej Mezopotamii w pierwszej połowie 3 tysiąclecia p.n.e. Większość grobów była zniszczona przez wkopy z późniejszych okresów. Udało się jednak odkryć jeden dobrze zachowany i bogato wyposażony grób. Jama grobowa była prostokątna o wymiarach ok. 2 x 2 m. Na jej dnie zachował się zmineralizowany odcisk prostej maty trzcinowej, na której ułożono nieboszczyka oraz ustawiono dary grobowe. Zmarły ułożony był na prawym boku z podkurczonymi nogami, rękoma zgiętymi w łokciach. Jego twarz skierowana była na południowy zachód. W zachodniej części grobu stały dwie duże misy na wysokiej cylindrycznej nodze, wypełnione małymi czarkami do picia. Za głową zmarłego stał bogato malowany dzban, który zapewne zawierał jedzenie lub picie dla zmarłego. ?ącznie w grobie znaleziono 31 naczyń. Cały grób przykryty był również trzcinową matą. [fot. 9, 10, 11 i 12]. Odkrycie tego grobu jest doskonałą ilustracją tego, jak ważną rolę w pracy archeologa odgrywa też szczęśliwy przypadek. Liczne skorupy ceramiki "Niniwa V" zalegały na powierzchni stanowiska, znajdowano je także w młodszych warstwach i wszystko wskazywało, że należy się spodziewać znalezienia bogatej osady z okresu tej kultury. To jednak nie nastąpiło. Znaleziono jedynie pozostałości osady z okresu starszego. Dopiero pod sam koniec wykopalisk sondaż wytyczony w jednym z wykopów dla uchwycenia starszych warstw osadniczych trafił swoją lokalizacją i wymiarami idealnie w komorę grobu "niniwickiego V" leżącego 2 metry niżej i to przy krawędzi wykopu. W innym wykopie, po środku stanowiska, na podobnej głębokości tuż przy krawędzi wykopu odsłonięty został fragment drugiego grobu. W wykopie znalazł się przykryty czarką dzban [fot. 13], który stał za głową zmarłego, reszta grobu była niedostępna, poza wykopem. Te dwa, w sumie przypadkowe, odkrycia pozwoliły dokonać właściwej interpretacji stanowiska.

	[12] Tell Ridżim. Czarki na nóżkach. Ceramika typu 'Niniwa V'. 1 połowa 3. tysiąclecia p.n.e. Muzeum w Mosulu.

	[13] Tell Ridżim. Naczynie. ceramika typu 'Niniwa V'. 1 połowa 3. tysiąclecia p.n.e.

      Najstarsze pozostałości pochodziły z drugiej połowy 4 tysiąclecia p.n.e. z tzw. okresu późnouruckiego. Zachowały się pozostałości domostw oraz znajdujące się pod ich podłogami pochówki niemowląt w garnkach kuchennych.