tekst

Tekst Kodeksu Hammurabiego

Kompozycja tekstu składa się z trzech części: wstępu, zbioru praw i zakończenia, które w oryginale nie są w żaden sposób graficznie wyodrębnione.

      Wstęp ma charakter religijno-historyczny. Na samym początku znajdujemy krótki opis wywyższenia Marduka, narodowego boga Babilonu, i jego miasta. Następnie Hammurabi przedstawia siebie jako o wybrańca bogów Anu i Enlila, powołanego przez nich do zaprowadzenia sprawiedliwości na ziemi.

	17. Przerys fragmentu tekstu (początek wstępu) ze steli z 'kodeksem' praw Hammurabiego. Ustawienie przerysu jest obrócone w stosunku do oryginalu o 90 stopni w lewo

      "Gdy wzniosły Anu, król bóstw Anunnaków (i) bóg Enlil, pan nieba i ziemi, który wyznacza losy kraju, bogu Marukowi, pierworodnemu synowi boga Ea przyznali władzę nad wszystkimi ludźmi, wśród bóstw Igigi uczynili go największym, jego wzniosłe imię obwieścili Babilonowi, aż po krańce świata uczynili najpotężniejszym, zapewnili mu w nim [tj. w Babilonie] trwałe królestwo, którego fundamenty są (tak) mocno ugruntowane jak niebo i ziemia.
Wtedy to mnie Hammurabiego, pobożnego, wielbiącego bogów księcia, abym sprawiedliwości dał wzejść na ziemi, abym wytracił bezbożnych i złoczyńców, aby silny słabego nie krzywdził, abym jak Słońce wzeszedł dla czarnogłowych i opromienił kraj, bogowie Anu i Enlil, dla troski o dobro ludzi, nazwali (mnie) moim imieniem".

      Dalej następuje, za każdym razem poprzedzone innym epitetem króla, długie wyliczenie miast i ich bóstw, które doswiadczyly pobożnej opieki Hammurabiego.. Wykaz ten, uporządkowany według hierarchii bóstw w babilońskim panteonie, dostarcza nam też informacji natury historycznej, bowiem wymienione ośrodki to miasta państwa, które Hammurabi poddał swojej władzy.
      Ja (jestem) Hammurabi, powołany przez boga Enlila pasterz, który gromadzi bogactwo i obfitość, który czyni wszystko co pomyślne dla miasta Nippur-Duranki, oddany strażnik świątyni Ekur. ....
.... Wicher czterech stron świata, który uczynił wielkim imię Babilonu; który uszczęśliwia serce boga Marduka, swego pana; który każdego dnia chroni świątynię Esagila. ....
..... Bohater, który ulitował się nad Larsą, który odnowił (świątynię ) E-babbar (boga) Szamasza, swego sojusznika

      Oto jeszcze kilka przykładów z długiej listy królewskich epitetów:
      "Nasienie królewskie, spłodzone przez boga Sina";
"Król rozważny, posłuszny bogu Szamaszowi";
"Pan, który przywraca życie miastu Uruk";
"Smok pośród królów, brat boga Zababa";
"Sieć na wrogów";
"Dziki byk, który bodzie nieprzyjaciół";
"Bóg królów, świadom mądrości";
"Pan godny berła i korony, którymi ozdobiła go bogini Mama";
"Bystry, przezorny, ten który dosięgnął źródła mądrości";
"Pasterz ludzi, którego czyny dobre są dla bogini Isztar"
      Kończąc wstęp, Hammurabi nawiązuje do swojego pochodzenia i zadania, które ma spełnić:
      "Pobożny, oddany wielkim bogom, potomek Sumula-Ela, potężny dziedzic Sin-muballita, odwieczne nasienie władzy królewskiej.
Król potężny, słońce Babilonu, który sprawia, że światło świeci nad krajem Sumeru i Akadu, król, który zmusił do posłuszeństwa cztery strony świata, ulubieniec bogini Isztar -- (oto) ja!
Gdy bóg Marduk, polecił mi abym dobrze rządził ludźmi i dał krajowi dobre przywództwo, ustanowiłem prawo i sprawiedliwość w kraju (i) zapewniłem ludowi dobrobyt."

      Zbiór praw ma charakter zdań warunkowych zaczynających się od spójnika "jeśli/jeżeli" . Mimo wrażenia pewnej dowolności, normatywna część tekstu da się podzielić na kilka grup tematycznych. Vincent Scheil, który pierwszy opublikował tekst (w niecały rok po odkryciu steli!!!), wyróżnił w nim 282 paragrafy. Podział ten nadal jest zachowywany, chociaż obecnie wiadomo, że część wydzielonych przez V. Scheila paragrafów jest tylko dalszym ciągiem tego samego paragrafu. Nadal używa się też wprowadzonego przez niego terminu Kodeks Hammurabiego, choć wiadomo, że przedstawiony tekst nie jest kodeksem w prawnym rozumieniu tego terminu, tylko zawiera zbiór regulacji prawnych.

§§ 1-4 o fałszywym świadectwie; (kara śmierci lub majątkowa w zależności od potencjalnego skutku fałszywego oskarżenia lub krzywoprzysięstwa) (§ 1, § 3, § 4)
§ 5 o karze majątkowej i usunięciu z urzędu sędziego, który dopuścił się nadużycia uprawnień (§ 5)
Paragrafy 6-126 dotyczą szeroko pojętych spraw majątkowo-prawnych:
§§ 6-25 o kradzieży, rabunku i ukrywaniu niewolnika (§ 8, § 17)
§§ 26-41 regulacje dotyczące osób zobowiązanych do służby wojskowej, w tym także zasad korzystania z dzierżawy działek królewskich (tzw. system ilkum) (§ 32)
§§ 42-52 o dzierżawie ziemi uprawnej (§ 45, § 46, § 47)
§§ 53-56 o pracy przy kanałach i urządzeniach irygacyjnych (§ 55)
§§ 57-58 o pasterstwie
§§ 59-65 o zakładaniu i pielęgnacji sadów, szczególnie upraw palm daktylowych
[Paragrafy 66 do 100 znajdowały się w 7 pasach, które zostały skute w celu przygotowania pola pod napis elamickiego władcy. Jak dotąd tylko 20 z nich udało się odtworzyć na podstawie zachowanych odpisów.]
§§ 66-96 o pożyczkach na procent
§ 98 umowa spółki (§ 98)
§§ 99-107 regulują stosunki między przedsiębiorcą handlowym i jego pełnomocnikiem (§ 104, § 105)
§§ 108-111 o kobietach zajmujących się szynkarstwem.
§§ 112-126 regulują relacje między wierzycielem a dłużnikiem i mówią o stosunku zastawu i poręki (§ 117, § 118)
Paragrafy 127-194 odnoszą się do przepisów "prawa rodzinnego":
§ 128 o małżeństwie
§§ 129-132 o cudzołóstwie żon
§§ 133-149 o różnych okolicznościach rozwodu (§ 142, § 143)
§§ 150-152 o majątkowym prawie małżeńskim (§ 150)
§ 153 o ściganiu skrytobójstwa męża (§ 153)
§§ 154-158 o kazirodztwie (§ 154, § 157)
§§ 159-161 o zaręczynach i majątkowych skutkach ich zerwania
§§ 162-164 o posagu po śmierci żony
§§ 165-184 o sprawach spadkowych (w tym także kapłanek) (§ 167, § 177)
§§ 185-193 o adopcji
§ 194 o karze dla mamki, która dopuściła do śmierci powierzonego jej dziecka i podstawiła inne
Paragrafy 195-214 zawierają przepisy karne dotyczące uszkodzenia ciała:
§§ 195-205 kary za ciężkie uszkodzenia ciała (zasada odwetu w przypadku obywateli pełnoprawnych, kara grzywny w odniesieniu do muszkenów i niewolników) (§ 195, § 196, § 198¸§ 199, § 200, § 201)
§§ 206-214 kary za zranienia (z rozróżnieniem między umyślnymi i nieumyślnymi)
Paragrafy 215-240 dotyczą wynagradzania i kara za błędy w wykonywaniu zawodu:
§§ 215-223 - lekarza (§ 215, § 216, § 217)
§§ 224-225 - weterynarza
§§ 226-227 - kary dla balwierza za bezprawne usunięcie niewolniczego piętna
§§ 228-233 - budowniczego domów (§ 229, § 230, § 231)
§§ 234-240 - szkutnika i żeglarza
Paragrafy 241-277 mówią o prawach obligacyjnych, dotyczących opieki nad wynajętym mieniem i spraw dotyczących pracowników najemnych:
§§ 241 o karze za kradzież bydła
§§ 242-252 o najmie bydła (wysokość opłaty, odpowiedzialność za skaleczenia bydła i wyrządzone przez bydło szkody) (§ 250)
§§ 253-267 o karach dla nieuczciwych lub niedbałych dozorców pól i bydła (§ 265), o ustaleniu wynagrodzenia za pracę wolarzy i pasterzy oraz zakresie ich odpowiedzialności
§§ 268-277 o niektórych maksymalnych taryfach opłat przy najmie zwierząt do prac rolniczych, wozów, robotników dniówkowych i rzemieślników oraz za wynajem łodzi różnego typu (§ 275)
§§ 278-282 o sprzedaży niewolników.

Zakończenie
      Pięć ostatnich kolumn na tylnej części steli zawiera epilog zaczynający się słowami:
      "Sprawiedliwe prawa, które Hammurabi, król potężny, trwale ustanowił i dał krajowi właściwy porządek i dobry rząd."
      Dalej, po krótkiej prezentacji swojej osoby, jako wybrańca bogów oraz zwycięskiego i sprawiedliwego władcy, Hammurabi podaje uzasadnienie zredagowania zbioru praw:
      "Aby silny słabemu nie szkodził, aby dla sierot i wdów uzyskana została sprawiedliwość, w Babilonie, w miejscu gdzie bóg Anum i bóg Enlil podnieśli głowę, w Esagili, w świątyni, której podstawy są trwałe jak niebo i ziemia, aby się prawem kraj rządził, aby się wyrokami kraj rozsądzał, aby dla poszkodowanego uzyskane było wynagrodzenie, napisałem swe cenne słowa na mej kolumnie i przed moim posągiem (o nazwie) "Król sprawiedliwości" ustawiłem ją"..... Ten, który został skrzywdzony, który wniósł skargę, niechaj przyjdzie przed mój posąg "Król sprawiedliwości", niech przeczyta sobie napis na mej kolumnie, moich cennych słów niechaj wysłucha, moja kolumna niechaj mu objaśni jego sprawę, niechaj zajrzy do jej orzeczeń."
      Całość kończy się długim wyliczeniem nieszczęść, jakimi kolejno wymienieni bogowie ukarzą rządzącego, który ośmieli się zlekceważyć prawa zapisane na kolumnie.
      "Bóg Sin, pan niebios, bóg rodzic mój, którego moc karania jaśnieje między bogami, niechaj odwróci od niego koronę i tron królewski, niechaj na niego nałoży wielką karę za ciężkie przewinienie, która z jego ciała nie zniknie, niechaj da mu dokończyć dnie, miesiące i lata jego panowania wśród utrapień i narzekań, niech da mu ujrzeć wroga królestwa, niechaj za los wyznaczy mu życie, które się równa umieraniu."

Lektura w języku polskim

Klima Josef, Prawa Hammurabiego, tłum. Cezary Kunderewicz, Warszawa 1957

Kodeks Hammurabiego, przekład Marek Stępień, Warszawa 1996