świątynie

Świątynie w Deir el-Bahari

	Świątynia Mentuhotepa centralny taras z portykamii pozostałościami mastaby

	Świątynia Mentuhotepa sala hypostylowa i sanktuarium

      Za XI dynastii, w okresie Średniego Państwa, stolicą ponownie zjednoczonego Egiptu stały się Teby, skąd wywodziła się dynastia zwycięskich władców. Wraz ze stolicą zmieniło się także miejsce spoczynku władców - już nie Giza i Sakkara w pobliżu Memfis, ale skalne kotliny na zachód od Teb. W Deir el-Bahari, u podnóża tebańskiego klifu Mentuhotep Nebhepetre zbudował w XXI wieku p.n.e. swoją świątynię grobową połączoną z grobowcem wykutym w skale. Centralną częścią świątyni był ogromny piętrowy taras otoczony portykami kolumnowymi i zwieńczony kwadratową nadbudową w formie mastaby, symbolizującą może prawzgórze, na którym po raz pierwszy objawił się bóg słońce. Z dziedzińca między tarasem i salą kolumnową otwierał się ukośnie schodzący w dół korytarz długości ok. 150 m, prowadzący do komory grobowej umieszczonej głęboko pod klifami. Na powierzchni zaś, za salą kolumnową, znajdowało się sanktuarium poświęcone bogowi dynastii, Amonowi, od tej pory głównemu bogowi Egiptu. Po raz pierwszy świątynia grobowa władcy służyła także kultowi boskiemu.

	Świątynia Hatszepsut Portyk Puntu i kaplica Hathor

	Świątynia Hatszepsut bogini Hathor w postaci krowy relief z kaplicy Hathor

      Urok tej doliny - a może raczej jej związek z boginią Hathor, opiekunką nekropoli tebańskiej - sześć wieków później skłonił królową Hatszepsut z XVIII dynastii Nowego Państwa do usytuowania w tym samym miejscu swojej świątyni. Ale nie była to świątynia grobowa, gdyż oddawano w niej cześć władcy już za jego życia, sam zaś grób znajdował się gdzie indziej - w Dolinie Królów, po drugiej stronie klifu.

      Świątynia ta zapoczątkowała serię przybytków kolejnych władców Nowego Państwa. Jej części składowe stanowiła: dolna świątynia, zbudowana na skraju pól uprawnych i połączona kanałem z Nilem (praktycznie niezachowana), szeroka aleja procesyjna ograniczona murami i ozdobiona ponad setką sfinksów (teraz ozdabiają muzea świata) oraz górna świątynia zbudowana na trzech tarasach połączonych rampami. Ta ostatnia budowla od czterdziestu lat jest obiektem polskich badań i rekonstrukcji.

	Świątynia Hatszepsut kaplica Anubisa Anubis przed stosem ofiar

	Świątynia Hatszepsut zrekonstruowany ozyriak w górnym portyku

      Dolny taras zajmuje wielki dziedziniec zamknięty od zachodu kolumnowymi portykami. Ściany portyków ozdabiają polichromowane reliefy. Od tematyki reliefów dolny portyk północny zwany jest Portykiem Polowań, gdyż przedstawione są tam m.in. sceny polowania na dzikie ptactwo i połowu ryb, zaś południowy - Portykiem Obelisków, ze słynnym przedstawieniem transportu dwóch obelisków z kamieniołomów w Asuanie do świątyni Amona w Karnaku.

      Na środkowym tarasie oprócz portyków po stronie zachodniej i północnej posadowione są dwie kaplice poświęcone bóstwom: Anubisowi po stronie północnej i Hathor po stronie południowej. Do kaplicy Hathor prowadziła osobna rampa z dolnego tarasu. Kolumnada północna nie została nigdy ukończona, zaś północna część zachodniego portyku, zwanego Portykiem Narodzin, zawiera legendę o cudownych narodzinach królowej Hatszepsut, przedstawionej jako córka boga Amona. W południowym odcinku portyku, zwanego Portykiem Puntu, znajdują się barwne sceny wyprawy do krainy Punt (zapewne dzisiejsza Somalia), skąd przywożono złoto, egzotyczne zwierzęta i przede wszystkim kadzidło.

      Górny portyk, stanowiący fasadę górnego tarasu, ozdobiony był niegdyś 24 posągami władczyni w postaci boga Ozyrysa, tzw. ozyriakami. Obecnie kilka z nich jest zrekonstruowanych. Na górnym tarasie, wokół centralnego dziedzińca znajdują się główne zespoły kultowe: od północy - zespół kultu słonecznego, składający się z westybulu i dziedzińca z ołtarzem słonecznym; po stronie południowej - zespół kultu królewskiego z dwiema kaplicami: Hatszepsut i jej ojca Totmesa I; na osi centralnej - wykute w skale główne sanktuarium Amona, składające się z sali na barkę (posągi bóstw egipskich podróżowały na barkach) i właściwej kaplicy kultowej. Z centralnego dziedzińca otwierają się również dwie boczne kaplice Amona, jego zachodnią ścianę dekorują nisze na posągi królowej, a na ścianie północnej i wschodniej wyobrażone są sceny procesji należącej do obchodów wielkich świąt tebańskich, w szczególności Pięknego Święta Doliny, podczas którego Amon z Karnaku odwiedzał świątynie władców na zachodnim brzegu.

	plan świątyni Hatszepsut

	plan świątyni Totmesa III

	Świątynia Hatszepsut fragment procesji świątecznej przedstawionej na górnym dziedzińcu

	Świątynia Totmesa III fragment świątecznej procesji statek z wioślarzami

	Świątynia Totmesa III fragment sali hypostylowej i portal prowadzący do sali na barkę

	Posąg Totmesa III znaleziony w ruinach świątyni władcy

      W dolinie Deir el-Bahari znalazło się miejsce jeszcze dla jednej świątyni, którą następca Hatszepsut, Totmes III, zbudował między dwiema starszymi świątyniami, częściowo na sztucznej platformie. Podobnie jak do nich, prowadziła do niej aleja procesyjna, zaczynająca się przy niezachowanej obecnie dolnej świątyni i kończąca rampą wiodącą na górny poziom, nieco powyżej górnego tarasu świątyni Hatszepsut, gdzie Totmes rozmieścił główne pomieszczenia swojej świątyni. Tylko kaplica Hathor ze słynną rzeźbą bogini w postaci krowy (obecnie w Muzeum Egipskim w Kairze) usytuowana była niżej, na skraju platformy Mentuhotepa i częściowo wykuta w skale.

      Większą część platformy zajmowała ogromna sala hypostylowa (kolumnowa). Na jej ścianach, podobnie jak na ścianach dziedzińca świątyni Hatszepsut, przedstawione były sceny z procesji świątecznej. Dalej znajdowała się sala na barkę i sanktuaria, zaś na północ i południe od nich sale związane z kultem królewskim. W jednej z nich znaleziono kompletnie zachowany posąg władcy, Totmesa III.