Geografia - RUCHY ZIEMI I ICH NASTĘPSTWA
Ziemia wykonuje jednocześnie dwa rodzaje ruchów:
- wirowy (obrotowy), czyli obrót wokół własnej osi
- obiegowy, czyli obieg dookoła Słońca
Oś ziemska zmienia również swe nachylenie względem płaszczyzny orbity - jest to ruch precesyjny, który powoduje, że biegun niebieski zakreśla po niebie koło o promieniu 23o raz na 26000 lat (dokładnie 25 700 lat). Okres ten zwany jest rokiem platońskim
RUCH OBROTOWY (WIROWY)
Jest wynikiem obracania się Ziemi wokół własnej osi z zachodu na wschód. Okres obrotu Ziemi dookoła własnej osi nazywamy dobą:
doba gwiazdowa = 23h 56min 4,1 s (czas pomiędzy dwoma kolejnymi górowaniami punktu Barana)
doba słoneczna = 24 h (czas jaki upłynął między dwoma kolejnymi górowaniami Słońca nad danym południkiem)
Następstwa ruchu obrotowego Ziemi:
- spłaszczenie Ziemi na biegunach jako wynik działania siły odśrodkowej
- działanie siły bezwładności (zwanej siłą Coriolisa) powoduje zmianę kierunku poruszania się ciał w prawo na półkuli N i w lewo na półkuli S ma to wpływ na zakrzywienie kierunków przesuwania się wiatrów i prądów morskich oraz (wraz z siłami grawitacyjnymi Księżyca i Słońca) powoduje pływy (przypływy i odpływy wód) - (Patrz Geografia fizyczna ogólna, rozdz. " Oceany i morza -właściwości wód")
- dzień i noc czyli dobowa zmiana oświetlenia (wysokości Słońca nad horyzontem) pociąga za sobą zmiany m.in. temperatury powietrza
- zmiana czasu opartego na dobie słonecznej
Każdy punkt, który leży na zachód bądź na wschód od danego południka, ma inny czas słoneczny niż ten południk.
Posługiwanie się czasem słonecznym jest niewygodne, gdyż z każdym
1o długości geograficznej czas zmienia się o 4 minuty, wynika to z prostego obliczenia:
360o =24h
15o =1h
1o = 4minuty
Zatem co 4 minuty moment górowania następuje nad innym kolejnym południkiem.
Dla ułatwienia
wprowadzono strefy czasowe, w których operuje się
czasem umownym. Jest to czas ujednolicony w całej strefie.
Kulę ziemską podzielono na 24 strefy czasowe (360:24=15
0), każda strefa obejmuje 15 stopni długości geograficznej. W obrębie każdej strefy jest ten sam czas strefowy - czas środkowego południka tej strefy.
W Europie znajduje się:
Ţstrefa czasu zachodnioeuropejskiego (= czas uniwersalny U. T.) - wyznaczona przez czas południka 0o.
Ţstrefa czasu środkowoeuropejskiego - wyznaczona przez południk 15oE (w Polsce czas zimowy)
Ţstrefa czasu wschodnioeuropejskiego wyznaczona przez południk 30oE (w Polsce czas letni)
Ţstrefa czasu moskiewskiego - wyznaczona przez południk 45oE
| Ważny jest zatem południk 00 ponieważ miejscowości położone na E od tego południka mają czas miejscowy późniejszy (większy), a miejscowości położone na W mają czas wcześniejszy. |
Przykład:
Gdy na południku 0o (Greenwich) jest godzina 14 czasu miejscowego, to na południku 15oE jest godzina 15, na południku 30oE jest godzina 16 , a na 45oW jest godzina 11.
| Ważnym południkiem obok południka 00 jest południk 1800 wzdłuż którego biegnie umowna linia zmiany daty. |
Przykład:
Na południku 0o jest godzina 12 dnia 26 kwietnia. Jeśli będziemy przemieszczać się na wschód do południka 1800 to przekroczymy 12 stref czasowych i będziemy mieli tam godzinę 24 (koniec 26 kwietnia), za chwilę zacznie się tam nowy dzień 27 kwietnia. Kiedy wykonamy wędrówkę od południka 0o w kierunku zachodnim to na południku 180o będzie dopiero początek 26 kwietnia.
Zatem:
| Jeśli granicę zmiany daty przekraczamy z W na E to powtarzamy jedną dobę ("zyskujemy" jedną dobę). Jeśli przekraczamy ją z E na W to w rachubie czasu opuszczamy (tracimy) jedną dobę. |
W Ź E (-) tracimy czas
W -> E (+) zyskujemy czas
RUCH OBIEGOWY:
Ziemia obiega Słońce po orbicie w kształcie elipsy, przy czym Słońce leży w jednym z ognisk tej elipsy.
Różna jest zatem odległość od Słońca w półroczu letnim i zimowym.
Najmniejsza odległość (peryhelium) wynosi 147 mln km i przypada na dzień 3 stycznia, zaś największa (aphelium) wynosi 152 mln km i przypada na dzień 4 lipca.
Okres obiegu Ziemi dookoła Słońca nazywamy rokiem:
rok = 365 dni, 5 godzin, 48 minut i 45,9 sekundy
Następstwa ruchu obiegowego:
- występowanie astronomicznych pór roku
- zmiana długości trwania dnia i nocy
- zmiana oświetlenia Ziemi w ciągu roku (Patrz Geografia fizyczna ogólna, rozdz. "Strefy oświetlenia Ziemi")
- strefowość klimatyczno-roślinno-glebowa
- rachuba lat - kalendarz
Astronomiczne pory roku mają ściśle określony początek i koniec.
Na półkuli północnej:
Wiosna trwa od równonocy wiosennej (21 marzec), gdy Słońce świeci w zenicie nad równikiem, do przesilenia letniego (22 czerwca), gdy Słońce świeci w zenicie nad Zwrotnikiem Raka.
Lato trwa do równonocy jesiennej (23 wrzesień).
Jesień trwa do przesilenia zimowego (22 grudzień), gdy Słońce świeci w zenicie nad Zwrotnikiem Koziorożca wtedy bardziej oświetlona jest półkula południowa.
Zima trwa do równonocy wiosennej.
